Kościuszko

Ludzie wybitni, prawdziwie wielcy swymi dokonaniami i przykładem życia - monarchowie, wodzowie, bohaterowie, odkrywcy, twórcy, świę­ci - nie przemijają. Ich życie w sposób szczególnie wyrazisty nie kończy się wraz ze śmiercią. Na różny sposób żyją w pamięci zbiorowej, żyją w legen­dzie, w tradycjach lokalnych, w przekazywanym z pokolenia w pokolenie wspomnieniu, w twórczości naukowej, literackiej, w poezji i sztuce. Opiera­ją się zapomnieniu i przemijaniu. Są trwałym składnikiem nie tylko historii, lecz i tradycji duchowej narodów. Do takich w naszej polskiej i światowej tradycji należy Tadeusz Kościuszko. Przypomnijmy jego dziejową zasługę i rolę.

Urodził się 4 lutego 1746 r., na schyłku czasów saskich, w dworku w Mereczowszczyźnie - według innych „stanowczo" w Siechniowiczach (Siechniowcach) - na Podlasiu, w woj. nowogródzkim. Na chrzcie w kościele pa­rafialnym w Kossowie otrzymał imiona Andrzej Tadeusz Bonawentura. Ko­ściuszkowie herbu Roh byli spolonizowaną rodziną białoruską. Sam Tade­usz uważał się za Litwina, w takim samym znaczeniu jak Mickiewicz, zresz­tą jego krajan; zarazem był najlepszym ucieleśnieniem polskiego patrioty­zmu, który znakomicie łączył z oświeceniowymi ideałami wolności, równo­ści, braterstwa i szczęśliwości.

Po okresie edukacji w szkole pijarskiej i nauki domowej 19-letni Tadeusz został przyjęty do tworzonej właśnie w Warszawie przez nowego króla, Sta­nisława Augusta Poniatowskiego, Szkoły Rycerskiej. Była to nowoczesna szkoła dla synów szlacheckich, kształcąca według oświeceniowego progra­mu i w duchu patriotyzmu. Kościuszko zwrócił na siebie uwagę komendan­ta szkoły Adama Kazimierza Czartoryskiego, który uzyskawszy dlań po­moc finansową króla, w r. 1769 wysłał młodego kapitana na studia do Fran­cji. Tu prawie pięć lat uczył się architektury wojskowej i cywilnej, artylerii, taktyki, ekonomii oraz rysunku i malarstwa, a nade wszystko chłonął at­mosferę oświeceniowej Francji, dojrzewającej do wielkiego rewolucyjnego przewrotu.

Powróciwszy do kraju w r. 1774, nie bardzo mając tu co robić, doświad­czywszy niepowodzeń w życiu osobistym - jeszcze tego samego roku po­wrócił do Francji, skąd jako ochotnik odpłynął do Ameryki walczącej o wol- ność od kolonialnego ucisku Anglików. Nie był to kaprys czy żądza przygo­dy, ale świadoma, głęboko ideowa decyzja. Do Ameryki przybył jako jeden z pierwszych ochotników z Europy. W ciągu ośmiu lat w Ameryce (1776-1784) walczył o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Walczył w północnej, a potem w południowej części Stanów i jako inżynier wojskowy walnie przy­czynił się do wielu sukcesów w tej wojnie wyzwoleńczej. Zaprojektował i zbu­dował umocnienia Billingsport oraz zagrodził rzekę Delaware dla zabezpie­czenia siedziby Kongresu przed flotą angielską. Obwarowywał Filadelfię. Na północy, gdy odrzucono jego plany ufortyfikowania twierdzy Ticonde-roge, był świadkiem jej upadku. Zabezpieczał teraz odwrót Armii Północ­nej. Umocnienia Kościuszki nad rzeką Hudson przyczyniły się walnie do, wielkiego zwycięstwa pod Saratogą. Bitwa ta liczona jest do największych w dziejach powszechnych. Teraz Stany Zjednoczone oficjalnie zostały uzna­ne przez Francję, a Waszyngton powierzył mu fortyfikowanie West Point. Przeniesiony jako szef inżynierii do Armii Południowej, służył teraz swymi talentami wojnie manewrowej. Przeprawami przez rzeki Yadkin i Dań dwu­krotnie uratował armię. Prowadził oblężenie Ninety Six. Uczestniczył wreszcie w blokadzie Charlestonu, którego zdobycie było ostatnim aktem tej zwycię­skiej wojny. Wspomnieliśmy pomyślne momenty tych zmagań, w których Kościuszko zaznaczył swój wybitny udział. To nie były tylko dzieła inżynie­rii wojskowej, ale też dowody strategicznego talentu Kościuszki. Po latach został nazwany „mózgiem amerykańskiej rewolucji". Prócz ran i blizn na ciele dosłużył się szlifów generała brygady. Był wysoko ceniony, podziwia­ny i kochany przez swych amerykańskich przyjaciół - m.in. Jerzego Wa­szyngtona i Tomasza Jeffersona - za swe talenty, zasługi i szczere, pełne głę­bokiego humanitaryzmu poglądy. Był gorliwym zwolennikiem zniesienia niewolnictwa Murzynów, ich uwłaszczenia i edukacji. Tu był zdecydowanie bardziej radykalny od „ojców założycieli" państwa amerykańskiego. Po wojnie został przez Waszyngtona wyróżniony Orderem Cyncynata i przyję­ty do Towarzystwa Cyncynatów. Celem tej elitarnej korporacji oficerów ame­rykańskich było krzewienie idei wolności między ludźmi. Dosłużył się też wysokiej kwoty zaległego żołdu.

Powróciwszy do Polski (1784) i nie uzyskawszy etatu w wojsku, zaczął gospodarzyć w rodzinnych Siechniowiczach. Obniżywszy do połowy pańsz­czyznę chłopów, popadł w długi. W czasie Sejmu Wielkiego (1788-1792) in­teresował się jego debatami, a w dyskusjach z zaprzyjaźnionym posłem przed­stawiał mu swe projekty rozwiązania spraw społecznych, zwłaszcza pod­daństwa chłopów, które uważał za największe zło kraju.

Uchwała sejmowa o podwyższeniu liczby wojska w 1788 r. otwarła Ko­ściuszce możliwość uzyskania etatu w armii. Generał brygady armii amery­kańskiej został teraz generałem polskich wojsk koronnych. Konstytucja 3 maja, dzieło Sejmu Wielkiego, mająca ratować okrojoną już l rozbiorem Rzeczpo- spolitą, wzbudziła re­akcje wrogich sił we­wnętrznych i zewnę­trznych. Nieprzyja­ciele naprawy Rze­czypospolitej, zdrajcy sprawy narodowej zawiązali pod kurate­lą carycy konfedera­cję targowicką, a ar­mia rosyjska wkro­czyła w granice pol-sko-litewskiego pań­stwa. Rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji. Dowódz­two naczelne było w rękach królewskie­go bratanka, księcia

Józefa Poniatowskiego, który „dał przykład przywiązania największego do kraju". W wojnie tej Kościuszko wspomagał wodza naczelnego, czasem go zastępował i wyręczał. Wsławił się w zwycięskiej bitwie pod Zieleńcami 18 lipca 1792 r., za co otrzymał złoty order Virtuti Militari w pierwszym rozdawnictwie. Rozwiązania zaś fortyfikacyjne Kościuszki pod Dubienką przyczyniły się do zwycięstwa w tej najbardziej zaciętej z bitew tamtej kam­panii. Zwycięstwo okazało się pyrrusowe. W tydzień później wiadomość o przystąpieniu króla do targowiczan i wyraźny nakaz zaprzestania działań przeciw Rosji wytrąciły broń z rąk żołnierzy, którzy nie czuli się zwyciężeni. „Niepodobna wyrazić żalu, rozpaczy i wzgardy dla króla. Wszyscy poznali zdradę królewską, gdyż były jeszcze sposoby zbicia wojska rosyjskiego" pisze Kościuszko pod wrażeniem tego, co się stało. I dalej: „Rewolucja ame­rykańska dała przykład wojowania przez lat osiem bez pieniędzy, starczał rząd [porządek, ład] i staranność opatrzenia w odzież i obuwie żołnierza". 30 lipca Kościuszko poczuł się zwolniony z przysięgi i powodowany „we­wnętrznymi przekonaniami" podał się do dymisji. Były jeszcze osobiste na­legania króla, by odstąpił od zamysłu, ale on czynił tylko starania o awanse dla podkomendnych i prawo noszenia zaszczytnych, zdobytych w wojnie odznaczeń.

Zwycięstwa pod Zieleńcami i Dubienką przyniosły Kościuszce niezwy­kłą popularność i sławę bohatera narodowego. Były to pierwsze polskie zwycięstwa od czasu wiktorii wiedeńskiej. Charakterystyczna też jest z tego okresu opinia o Kościuszce zawarta w korespondencji dyplomatycznej posła francuskiego z Warszawy do Pary­ża: „Kościuszko uformował się w szkole Waszyngtona [to aluzja do jego udziału w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych]. Jest szczerym i gorącym przyjacielem wolności. Posiada wszystkie jej cnoty. Dał wreszcie w wojnie tej dowody zdolności wojskowych bardzo wybitnych. Wojsko ubó­stwia go". W tym samym roku 1792,26 sierpnia, Zgromadzenie Prawodaw­cze w Paryżu w rocznicę przyjęcia Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela wyróżniło Kościuszkę obywatelstwem honorowym Republiki. W ten spo­sób wraz z siedemnastoma cudzoziemcami, pośród których byli wodzowie, politycy, pedagodzy, pisarze i poeci, został zaliczony do elity ludzkości, tych, którzy, jak głosi uchwała: „pod jakimkolwiek słońcem mieszkając poświęcili czas swój i siły na obronę sprawy ludów przeciw despotyzmowi".

We wrześniu 1792 r. po krótkim pobycie w Galicji (Sieniawa, Lwów, Kra­ków), inwigilowany przez Austriaków, udał się Kościuszko przez Wrocław na emigrację do Saksonii, gdzie skupiła się grupa działaczy Sejmu Wielkie­go i twórców Konstytucji 3 maja. W Lipsku dojrzewał plan spisku narodo­wego i insurekcji. Również w kraju pod rządami rosyjskimi sprawowanymi przy pomocy targowickich marionetek żywe było pragnienie „niezaniedby-wania ratunku dla Ojczyzny". W Lipsku nawiązano kontakty z Francuzami przy pomocy wydalonego z Warszawy przez targowiczan posła francuskie­go. Rządowi rewolucyjnej Francji mogło zależeć na wytworzeniu się w Pol­sce sytuacji politycznej, która wiązałaby siły i uwagę Rosji, Prus, a również Austrii - bardziej na tym, co się dzieje w Warszawie niż w Paryżu. Polacy więc, niejako zachęceni, wystosowali Memoriał w sprawie przyszłego po­wstania w Polsce. Memoriał głosił, iż szczepienie idei wolności, równości w Europie wymaga poparcia Francji, że Polacy są szczególnie predestyno­wani do „zasadzenia i umacniania drzewa wolności", a Francja powinna im dopomóc. Dokument proponował sojusz militarno-polityczny między Fran­cją a władzami insurekcji w Polsce, przekonująco wskazując na rzeczywiste korzyści Francji w przypadku powstania nad Wisłą. Osobą najstosowniej­szą do przedstawienia tego Memoriału rządowi Republiki Francuskiej był Tadeusz Kościuszko. Kościuszko przybył do Paryża w końcu stycznia 1793 r. i wręczył dokument ministrowi spraw zagranicznych. Ale czas był niepo­myślny. Było po zgilotynowaniu Ludwika XVI (21 stycznia). Rewolucja mia­ła swoje problemy. Misja obywatela Kościuszki w rewolucyjnym Paryżu, poza uzyskaniem kurtuazyjnej deklaracji przyjaźni, nie powiodła się. Tym­czasem Rosja i Prusy (23 stycznia) podpisały traktat II rozbioru Polski. War­to przytoczyć jedną z francuskich opinii na ten temat: „Najbardziej zacofany w kronice Europy rozbój [...] nie byłby bardziej barbarzyński i bardziej obu­rzający od zaboru współczesnej Polski przez cesarzową rosyjską i jej wspól­nika, króla pruskiego [Austria w II rozbiorze udziału nie brała]. Jak gdyby nie istniał na świecie nawet cień prawa narodów, nie było żadnej tradycji słusznego układu stosunków, prawa ludzkiego i zasad najprostszej spra­wiedliwości".

Teraz parcie do powstania w patriotycznie nastawionych kręgach oby­watelskich, wojskowych i wśród młodzieży, zwłaszcza w Warszawie, było jeszcze większe niż poprzednio. Jedna była tylko osoba, która mogła stanąć na czele planowanego wybuchu. „Jenerała Kościuszki z ust do ust to imię przechodzi - pisał z kraju Jan Dembowski, sekretarz Ignacego Potockiego -wszystkie domy są ozdobione jego kopersztychami i portretami. Wszyscy prawie siluetki [sylwetki] albo w tabakierach, albo pierścieniach noszą". Świadczy to o ogromnej popularności Kościuszki w lepszej, patriotycznej, oświeconej i obywatelsko nastawionej części narodu. Gdy więc latem 1793 r. Sejm w Grodnie pod kuratelą wojskową Rosji zatwierdzał rozbiorowe ukła­dy - imię Kościuszki, który właśnie bawił we Włoszech, było na ustach wszystkich. W Warszawie „ułożono wysłać poselstwo do Kościuszki, aby co rychlej zjechał, aby stanął na czele wojska i rozpoczął insurekcję" - pisał Kołłątaj.

Do powstania wreszcie doszło. Był Wielki Post, zbliżała się Wielkanoc. Rankiem 24 marca 1794 r. - przebieg tego brzemiennego w wydarzenia dnia znamy dokładnie z przekazów pisanych i ikonograficznych - na Rynku w Krakowie, wobec wojska i zgromadzonego ludu jako symbolicznego źró­dła władzy, a nie według spiskowego scenariusza w krypcie wawelskiej -złożył Kościuszko przysięgę jako Naczelnik Insurekcji. Warto przytoczyć tę krótką rotę: „Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla dobra całości granic, odzyskania samowładno-ści narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę. Tak mi Pa­nie Boże dopomóż i niewinna męka Syna Jego". Podkreślmy, była to przy­sięga składana wszystkim Polakom. Wcześniej powiedział: „Za samą szlachtę bić się nie będę. Chcę wolności całego Narodu i dla niego wystawię tylko życie". Szablę swą poświęcił Naczelnik w kaplicy Loretańskiej kościoła oo. Kapucynów w Krakowie. Po przysiędze ogłoszono Akt powstania obywate-lów, mieszkańców woj. krakowskiego. Faktycznie był to akt ogólnonarodowy o charakterze tymczasowej ustawy zasadniczej. Dokument określał decyzję o powstaniu przeciw tyranii, zdradzie, haniebnej niewoli i drapieżnej prze­mocy jako „akt obywatelskiej rozpaczy" i desperacji. W patetycznych i do­nośnych słowach głosi: „Oświadczamy w obliczu Boga i w obliczu całego rodzaju ludzkiego, a mianowicie przed wami, narody, w których wolność jest wyżej ceniona nad wszelkie dobra świata - używając niezaprzeczonego prawa odporu przeciwko tyranom i [...] przemocy, iż [...] ugruntowanie wolności narodowej i niepodległości Rzeczypospolitej jest celem najświęt­szym powstania". Zatrzymując się tylko na części wstępnej tego doniosłego Aktu, rozwijającego następnie w czternastu punktach zasad­nicze sprawy ustrojowo-praw-ne w czasie Insurekcji, po­wiedzmy jeszcze, że punkt pierwszy głosi: „Obieramy i uznajemy Tadeusza Ko­ściuszkę za najwyższego i je­dynego Naczelnika i rządcę całego zbrojnego powstania naszego". Już z powyższego fragmentu wynika, że redak-torowie Aktu dobrze znali amerykańską Deklarację Wol­ności i Niepodległości oraz francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. Data 24 marca 1794 r. i akt Insurek­cji wraz z rotą przysięgi Na­czelnika należą do najdrogo-cenniejszych w polskiej histo­rii. Ta scena przysięgi Ko­ściuszki, jedna z najpiękniej­szych w polskich dziejach, mocno też wrosła w narodo­wą świadomość i rradyq'ę jako - mimo późniejszej klęski -symbol rodzenia się nowego

społeczeństwa skupionego wokół Naczelnika i nowej Polski. Takiego Ko­ściuszkę przekaże w ostatnich wersach Pieśni Legionów Polskich we Włoszech Józef Wybłcki i tak tę scenę przysięgi zatrzyma Mickiewicz w Panu Tadeuszu, by ograniczyć się tylko do pieśni, która stała się hymnem narodowym i do narodowej epopei.

Powstanie to nazwano z łacińska Insurekcją od insurgere, resurgere - co znaczy podnieść się, wyprostować, powstać, zdrowieć. Jest więc w tym przy­padku ścisłe pokrewieństwo duchowe między określeniem szlachetnego zry­wu narodowego a Zmartwychwstaniem. Powstanie nasze było polską od­mianą wojny o niepodległość, a zarazem rewolucją społeczną. Opanowało Koronę i Litwę. Trwało siedem miesięcy. Trudno tu nawet najkrócej stresz­czać jego przebieg - znaczne jest szeregiem znamiennych faktów i bohate­rów. Jaśnieje racławickim zwycięstwem, świetnym zrywem ludu Warszawy i Wilna, Uniwersałem połanieckim. Jaśnieje postaciami Bartosza Głowackiego i Wojciecha Świstackiego, Jana Kilińskiego, Jakuba Jasinskiego i Berka Jose-lewicza i wielu innych. Na koniec 10 października pogrom maciejowicki, niewola Naczelnika i jego żołnierzy, rzeź Pragi i III rozbiór Polski. Powsta­nie to, choć przegrane, choć stało się bezpośrednią przyczyną ostatecznego rozbioru Polski, nie oznaczało jednak/ims Poloniae, jak chciała wroga propa­ganda pruska, wkładając te „zbrodnicze" i „bluźniercze" pod adresem Mat-ki-Ojczyzny słowa w usta ranionego pod Maciejowicami Naczelnika. Będzie później Kościuszko protestował przeciwko tym dwóm „obelżywym" wyra­zom, pełen wiary w nieśmiertelność Polski i czynne poświęcenie żołnierza polskiego dla odzyskania ojczyzny. Owszem, Insurekcja kościuszkowska była początkiem nowej, nowożytnej Polski.

W ciągu tych siedmiu miesięcy Polacy odzyskali swą suwerenność du­chową i samowładność. Skupiły się wokół Kościuszki jako Naczelnika wszyst­kie siły społeczne: szlachta, mieszczaństwo, kler, chłopi i Żydzi - tworząc zawiązek nowoczesnego, solidarnego narodu. Liczne rozporządzenia i akty prawne Insurekcji kościuszkowskiej, choć umiarkowanie radykalne, znacz­nie dystansowały postanowienia Konstytucji 3 maja. Cały program społecz-no-polityczny Insurekcji wykraczał poza horyzont Sejmu Wielkiego. Był to nowoczesny program narodotwórczy. Wizja Polski w świetle ustawodaw­stwa Insurekcji - to wizja Polski republikańskiej, demokratycznej, toleran­cyjnej wobec wszystkich wyznań, nie tylko katolicyzmu, ale także prawosła­wia, unitów, protestantów, mahometan i starozakonnych, to wizja narodu integrującego politycznie całą ludność wieloetnicznego i wielowyznaniowe-go państwa. Co prawda, poglądy Naczelnika szły dalej niż czyny, swój ra­dykalizm w realnych warunkach musiał Kościuszko mocno powściągać -jednak ten program i wizja są historycznie doniosłe. Zawiera się w nich te­stament polityczny I Rzeczypospolitej.

Insurekcja upadła - nie uratowała państwa, bo też nie mogła go urato­wać wobec przemocy wrogich sąsiadów, ale uratowała godność narodu. Są w historii zwycięstwa pyrrusowe, zwycięstwa, które są zaczynem klęski i są przegrane, które okazują się zwycięstwem. Wiedzieli to już starożytni i dla­tego mówili: gloria victis - chwała zwyciężonym.

Ranny pod Maciejowicami Naczelnik został wzięty do carskiej niewoli. Po dwu latach więzienia w Pietropawłowskiej twierdzy w Petersburgu uwol­nił go nowy car, Paweł I (1796). Kościuszko ze swym adiutantem Julianem Ursynem Niemcewiczem przez zimową Finlandię, Zatokę Bornicką, sania­mi po lodzie, później łodzią wśród kry dotarł do Szwecji. Po krótkim postoju w Sztokholmie, gdzie o spotkanie z nim zabiegał król szwedzki i kilkumie­sięcznym oczekiwaniu na sprzyjającą dla żeglugi pogodę, z Góteborgu od­płynął do Anglii. Wkrótce z Bristolu odpłynął do swej drugiej ojczyzny do Stanów Zjednoczonych. Tym razem pobyt Kościuszki w Ameryce był krót­ki. Stanąwszy tu w połowie 1797 r., odebrał przyznany mu przez Kongres zaległy żołd za dwa lata w wysokości 12 tyś. dolarów. Połowę tej kwoty złożył w banku, powierzając opiekę nad nią Jeffersonowi. 5 maja 1798 r., przed powrotem do Europy, uczynił na tej sumie następujący zapis: „Ja, Tade­usz Kościuszko, opuszczając Amerykę niniejszym oświad­czam i polecam, że jeśli nie rozporządzę inaczej mą wła­snością w Stanach Zjednoczo­nych, upoważniam mego przyjaciela Tomasza Jefferso-na, aby cały ten majątek zużył na: wykupienie Murzynów spośród jego własnych lub in­nych i danie im wolności w moim imieniu, na wykształ­cenie w handlu lub innej dzie­dzinie i stosownie do ich sy­tuacji pouczenie o obowiąz­kach moralności, co niech uczyni z nich dobrych sąsia­dów, dobrych ojców i matki, dobrych mężów i żony, a także na zapoznanie ich z obowiązkami jako oby­wateli, pouczenie ich, aby bronili swojej wolności i kraju oraz dobrego spo­łecznego porządku, a także - o wszystkim, co może ich uczynić szczęśliwy­mi i użytecznymi, i ustanawiam Tomasza Jeffersona wykonawcą tego". Ten cenny dokument prywatny wypadałoby teraz rozpatrzyć na tle żółwich po­stępów ustawodawstwa względem Murzynów w ówczesnym walczącym o prawa człowieka świecie. Otóż z ostatecznej redakcji Deklaracji Wolności i Niepodległości Stanów Zjednoczonych został usunięty zapis o Murzynach, sformułowany w postaci zarzutu pod adresem króla Anglii, iż popiera nie­
wolnictwo i handel Murzynami. Sprawa wyzwoleń w Stanach pozostała
w sferze inicjatyw prywatnych szlachetnych jednostek aż do abolicjonizmu
w 1863 r. We Francji zaś Towarzystwo Przyjaciół Murzynów nie dobiło się
do głosu w Konstytuancie i sprawa nie znalazła odbicia w Deklaracji Praw
Człowieka i Obywatela. Konstytucja ograniczyła się tylko do postanowie­
nia, że niewolnik Murzyn, który z kolonii przybył do Francji, jest wolny.
Dopiero Konwencja w 1794 r. podjęła ustawę o zupełnym zniesieniu niewol- nictwa i handlu „hebanem" - jak nazywano handel Murzynami - w koloniach francuskich. Uchwała ta, jakkolwiek nie miała prak­tycznego znaczenia, skoro wszystkie kolonie francu­skie znajdowały się wtedy pod opieką Anglii, to jed­nak stanowiła doniosły pre-cedens. Zaznaczmy, że sztandarowi myśliciele epoki, jak Monteskiusz, a nawet radykalny J. J. Rou-sseau, nie byli skorzy do ru­szenia tego brzemiennego hańbą problemu twierdząc, że „wolność nie jest owo­cem wszystkich klimatów". Na tym tle wspomniany zapis Kościuszki charakte­ryzuje go dobitnie. Ten amerykański testament Ko­ściuszki jest swoistą osten­tacją radykalnego republi­kanina przeciw niewolnic­twu Murzynów jako cze­muś niemoralnemu i odpy­chającemu, co uważał za

hańbę ludzkości, jest ostentacją tym większą, że jego wykonawcą uczynił urzędującego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Powikłane i smutne są losy tego testamentu, ale to z tego zapisu Jefferson założył w West Point szkołę, w której kształciły się dzieci Murzynów-niewolników i ubogich rodziców.

Z Ameryki powrócił Kościuszko do Francji (28 czerwca 1798 r.). Zamiesz­kał początkowo w Paryżu w mieszkaniu Franciszka Barssa, przedstawiciela Naczelnika u rządu francuskiego w czasie Insurekcji. Nad Europą wscho­dziła gwiazda „boga wojny". Istniały już Legiony polskie we Włoszech i ich Pieśń łudząca się nadzieją, że „Kościuszkę Bóg pozwoli", ale Kościuszko ofiarowanego mu dowództwa Legionów nie przyjął. Napisał serdeczną Ode­zwę do Legionów, lecz odmówił współpracy z Napoleonem, który zabiegał o pozyskanie Kościuszki. Ten jednak przenikliwie nie wierzył w szczerość intencji Bonapartego wobec Polaków i Polski, jako republikanin przeczuwał też jego zdradę idei republikańskich, ale jako honorowy obywatel Republiki Francuskiej - oficjalnie: generał w służbie francuskiej z wyznaczoną roczną pensją - gorąco orędował za Legionami u rządu francuskiego. Swój pogląd na perspektywę niepodległości Polski wyraził w broszurze politycznej Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość wydanej w Paryżu w 1801 r. pod na­zwiskiem swego sekretarza, Józefa Pawlikowskiego. Teza Naczelnika, iż Polacy jedynie własnym orężem mogą się wybić na niepodległość, była te­stamentem politycznym Kościuszki dla pokoleń w ich drodze do niepodle­głości.

W Paryżu też napisał podręcznik taktyki artylerii konnej Manoeuvres of Horse Artillery, który, kilkakrotnie wznawiany, jeszcze w r. 1860 był wyko­rzystywany w Akademii Wojskowej Stanów Zjednoczonych w West Point. W 1801 r. Kościuszko zamieszkał w wiejskim domu swego przyjaciela Pio­tra Józefa Zeltnera w lesistej okolicy w Berville, nieopodal Fontainebleau. Zeltner był Szwajcarem i niegdyś ambasadorem swego kraju we Francji, z Ko­ściuszką łączył go szczery republikanizm. W Berville, „tym cichym zakąt­ku", przeżył Kościuszko 15 lat. Wiódł skromny, samotniczy prawie żywot guwernera dzieci przyjaciela, życzliwego sąsiadom nowoczesnego gospo­darza, ich dobroczyńcy. Nie angażując się oficjalnie w politykę, wiele kore­spondował z najznakomitszymi osobistościami swego czasu. W połowie 1815 r. prawie siedemdziesięcioletni Kościuszko pojechał jeszcze do Wied­nia, gdzie trwał kongres, by sekundować obradom i próbować wpływać na decyzje w sprawach polskich. Był zainteresowany zwłaszcza reformą spo­łeczną i oświatą ludu. Liberalna maska cara Aleksandra łudziła nadzieją na pomyślniejszą przyszłość Polski. Wiedeń opuścił jesienią 1815 r. i pojechał do Szwajcarii. Zamieszkał w Solurze, w domu Franciszka Ksawerego Zelt­nera. Tu spędził ostatnie dwa lata życia. Po krótkiej chorobie zmarł 15 paź­dziernika 1817 r. Miał 71 lat. Był człowiekiem wielu talentów, charakteru, rozumu i serca, człowiekiem wielkiej dobroci i skromności.

Za życia kilkakrotnie powracał Kościuszko do spisania aktów swej ostat­niej woli. Te zapisy testamentowe są szczególnym świadectwem osobowo­ści. Widać z nich, że w tym człowieku nie ma rozziewu między sferą pu­blicznego działania a prywatnością, że był szczerym wyznawcą przyjętych prawd. Był nie tylko bojownikiem, ale też filantropem, który miłował nie ludzkość, ale bliźniego: to praktykował. Pozostawiając na boku podstawy materialne tych zapisów, zagadnienie ich prawomocności i spełnienia - spójrz­my na nie pobieżnie tylko jako na akty woli, w których wyraźnie odbija się człowiek, który je dyktował lub pisał. Otóż w r. 1796, już po wyjściu z car­skiej niewoli, a przed wyjazdem do Ameryki, napisał Kościuszko list do siostry, Anny Estkowej, w którym następująco ujmował swą ostatnią wolę: „Zapisuję tobie dziedzictwem Siechniowicze. Ty jednemu z synów albo wszystkim zapisać je masz prawo, pod warunkiem [...] ażeby gospodarze całej wsi [...] robili tylko dwa dni męskiej pańszczyzny, zaś kobiety wcale nic". Nadmienia dalej, iż gdyby to odnosiło się do kraju, w którym by rząd wolę jego zabezpieczył, „zupełnie bym wolnymi ich uczynił - ale w tym potrzeba to zrobić, co można pewnie [...] że w naturze wszyscy równi jeste­śmy, że cnoty i bogactwo czyni tylko różnice, że powinniśmy mieć względy na ubogich i oświecać nieświadomość, prowadząc do dobrych obyczajów". Na koniec siostrzeńcowi swemu Stanisławowi zaleca, by dał dzieciom swo­im „dobrą edukację republikańską, z cnotami sprawiedliwości, uczciwości i honoru". Dalsze losy tego testamentu są następujące: rodzina nie nadała mu formy notarialnej. Dopiero po śmierci Anny Estkowej i jej syna Stanisła­wa, Kościuszko sam ponowił ten zapis, tym razem notarialnie, w Solurze dnia 2 kwietnia 1815 r. na rzecz wdowy po swoim siostrzeńcu i jej dzieci, zastrzegając teraz zupełne zniesienie pańszczyzny w Siechniowiczach: „Czu­jąc głęboko, że poddaństwo przeciwne jest prawu natury i pomyślności na­rodów, oświadczam niniejszym, iż znoszę je zupełnie na wieczne czasy w ma­jątku moim Siechniowicze, w województwie brzeskolitewskim położonym, tak w imieniu moim własnym, jak i przyszłych jego posiadaczy. Uznaję więc mieszkańców wsi do majątku należących za wolnych obywateli i nieograni­czonych niczym właścicieli posiadanych gruntów [...] wzywam tylko, aby dla dobra własnego i kraju starali się o zakładanie szkół i szerzenie oświa­ty". Generał Franciszek Ksawery Paszkowski, blisko związany z Naczelni­kiem, jeden z pierwszych jego biografów i budowniczy Kopca Kościuszki w Krakowie stwierdza, „iż tę jego wolę rząd nie dopuścił".

Ostami wreszcie testament, podyktowany w Solurze 10 października 1817 r. in articulo mortis, opiewa kwoty przezna­czone na szpitale i ubogich/ na instytut sierot w Solurze. Po­nadto mocą tego zapisu prze­kazuje Kościuszko swemu przyjacielowi, rejentowi Ksa-weremu Amietowi znaczną sumę „na rozdawnictwo ubo­gim, których stan lub poczucie honoru nie dozwala na wycią­gnięcie ręki żebrzącej". Ostami zaś punkt testamentu zawiera wyraźną wolę, „aby bez wszel­kiej okazałości" zwłoki zmarłe­go pochowano i aby ciało jego „przez sześciu ubogich do gro­bu niesione było".

Trzy dni po śmierci, 19 paź­dziernika, odbył się w Solurze pogrzeb Kościuszki. Trumnę z zabalsamowanym ciałem „ostatniego wodza Rzeczypo­spolitej Polskiej", odprowadzo­ną „przez kapitułę kolegiaty świętych męczenników Ursa i Wiktora, przez całe duchowień­stwo świeckie i zakonne, przez senatorów i sędziów Trybuna­łu Najwyższego oraz przez Magistrat miasta, przy wielkim natłoku ludu i cisnących się, pomnych na dobrodziejstwa jego ubogich, pochowano w kościele N.P. Maryi Niepokala­nego Poczęcia w Solurze" - jak głosi zapiska zaciągnięta do księgi zmarłych „znakomitego i królewskiego kościoła koległackiego i parafialnego" pod wyżej wymienionym wezwaniem. Ponieważ złożono tu zabalsamowane cia­ło, wnętrzności pochowano na cmentarzu w Zuchwill koło Solury. Grób ten, odnowiony w 1844 r. przez towiańczyków, przez cały wiek XIX był miej­scem pielgrzymek Polaków, miejscem manifestami patriotycznych nadają­cych rozgłos sprawie polskiej. W Solurze pozostawił po sobie powszechną i trwałą pamięć dobrego człowieka.

Wieść o śmierci Kościuszki okryła cały cywilizowany świat żałobą. Uczczono ten zgon w Ameryce, w Anglii i we Francji. W Kongresie Stanów Zjednoczonych Wilhelm H. Harrison, późniejszy prezydent, zapewniał, iż „sława Kościuszki trwać będzie dopóty, dopóki wolność panować będzie nad światem; dopóki na ołtarzach wolności jej obrońcy składać będą swe życie w ofierze". W Paryżu podczas mszy żałobnej w kościele św. Rocha gen. Marie J. de La Fayette powiedział, że „imię Kościuszki należy do całego cywilizowanego świata" i nazwał go „przyjacielem ludzkości".

W Warszawie mszę św. odprawiono w kościele św. Krzyża, a Towarzy­stwo Przyjaciół Nauk, wówczas pod prezydencją J.U. Niemcewicza, odbyło uroczyste posiedzenie. Również w Wilnie odbyły się uroczystości żałobne ku czci Kościuszki, choć Lelewel żali się, że przebiegły dość powściągliwie i jakby tchórzliwie. Za to w Krakowie odprawiono trzy msze, a to u oo. Kapucynów, gdzie Kościuszko w dniu swej przysięgi poświęcił szablę, w ko­ściele Mariackim i pontyfikalną w katedrze wawelskiej. Zresztą przez wszyst­kie ziemie Polski i Litwy przeszła fala uroczystości żałobnych po ostatnim obrońcy ojczyzny. Po kościołach odprawiano msze św. za duszę Kościuszki i głoszono kazania wspominające jego zasługi i cnoty. Pośród tej wielkiej żałoby po bohaterze krzepło poczucie narodowej wspólnoty.

Polacy postanowili sprowadzić zwłoki swego wodza do kraju. Pochó­wek zabalsamowanych zwłok w kościele w Solurze był tymczasowy. W nie­spełna rok później, 11 marca 1818 r., przewieziono je do Krakowa i w uro­czystym pogrzebie 23 czerwca złożono w grobach królewskich na Wawelu. Była to wielka, patriotyczna manifestacja wszystkich stanów. Grzmiały ar­maty, bił dzwon Zygmunta. W trzecią rocznicę śmierci na wzgórzu św. Bro­nisławy nad Krakowem przystąpiono uroczyście do sypania mogiły-pomni-ka dla Tadeusza Kościuszki. Na tę budowę łożył cały naród, nie szczędząc patriotycznej ofiary w pieniądzu i sile roboczej.

Serce Naczelnika zabalsamowane i umieszczone w majolikowej wazie spoczęło zrazu w zbudowanym na ten cel pomniku w parku willi Morosi-nich w Yarese. Emilia Zeltnerówna, chrześnica i ulubienica Kościuszki, wy­szła za mąż za Morosiniego. Jej to Naczelnik powierzył swe serce. Hrabio-stwo Morosini w r. 1872 sprzedali swą willę, serce zabrali do Yezii koło Lugano, gdzie złożyli je w rodzinnym grobowcu. Narodową relikwią zain­teresowało się powstałe na emigracji Muzeum Polskie w Raperswilu, gdzie w r. 1895 znalazła się urna z sercem Kościuszki. Zbudowano tu dla niej osobne mauzoleum.

Program polityczno-społeczny Kościuszki powracał we wszystkich pro­gramach tworzonych i dyskutowanych przez kolejne pokolenia Polaków w XIX w. Kolejne powstania wzniecano z natchnienia Insurekcji. Po gorz­kich „owocach" szatańskiej polityki dwide et impera zaborców potężna le­genda Racławic zaczęła wreszcie krzepić świadomość narodową polskiego chłopa. Z kościuszkowskiego ducha szedł program nie tylko odzyskania wolności i uwłaszczenia, ale i oświaty ludu. Żył Kościuszko w poezji i pie­śni, w sztuce teatralnej i w widowisku szkolnym. Mocno wszedł do narodo­wego panteonu w nimbie bohatera, który czuwa nad zniewolonym naro­dem, jak i o tym świadczą nie tylko alegoryczne malowidła, ale i słowa po­pularnego Poloneza („Patrz, Kościuszko, na nas z nieba").

Uroczyście zwykliśmy obchodzić kościuszkowskie rocznice: 100-lecie In­surekcji w 1894 r., 100-lecie śmierci Naczelnika w 1917 r., 200-lecie urodzin w 1946 r. i ostatnie, w 1994 r., 200-lecie Insurekq'i. 100-lecie Insurekcji Woj­ciech Kossak, Jan Styka i in. uczcili Panoramą Racławicką. W rok później w Rze­szowie pod kościuszkowskimi hasłami zawiązało się Polskie Stronnictwo Ludowe. Wcześniej Jan Matejko namalował Kościuszkę pod Racławicami. Wielki ten, słoneczny obraz, w którym cały naród święci swe zwycięstwo, od poko­leń podziwiamy w Galerii Narodowej w krakowskich Sukiennicach. Oby­dwa wspomniane dzieła były najuporczywiej poszukiwane przez hitlerow­skich Niemców w czasie II wojny, zaś po wojnie nowa władza próbowała Panoramę skazać na zapomnienie i zniszczenie.

Tytułowy bohater naszej narodowej epopei pióra Mickiewicza nosi „Ko­ściuszkowskie miano" na pamiątkę, że „w czasie wojny się urodził" (idzie o wojnę 1792 r.). I jeśli obok Wojciechów i Stanisławów imię Tadeusz jest tak bardzo wśród nas popularne - to zasługa Kościuszki. Zwłaszcza w roczni­cowych latach 1894 i 1917 w Polsce rodzili się przeważnie Tadeusze. A wspomnijmy te setki szkół, drużyn harcer­skich, jednostek wojskowych, towarzystw, które wzięły so­bie Kościuszkę za patrona, set­ki ulic, placów, parków, które nazwano jego imieniem, po­mniki lub tylko tablice pamiąt­kowe. Osobliwym świadec­twem wprost religijnego kul­tu Naczelnika są medaliki z wizerunkiem Kościuszki emitowane z okazji rocznic i noszone na szyi niczym świę­te szkaplerze, a wreszcie wi­zerunki i popiersia Kościusz­ki spotykane jeszcze do dziś w naszych domach i rzemieśl­niczych warsztatach. Pośród licznych dowodów pamięci o Kościuszce na świecie, wspomnijmy tylko na­zwę góry, wyspy, miasta czy amerykańskie jego pomniki.

Odrodzenie Polski w 1918 r. po krwawych bojach było spełnieniem te­stamentu Kościuszki. Do Warszawy powróciło jako wielka narodowa reli­kwia serce Naczelnika, l października 1927 r. po kilku latach starań władz Odrodzonej Rzeczypospolitej rząd Szwajcarii wydał Polsce urnę z