Streszczenia numerów: 1   2   3   4   5   6   7   8   9  10   11  12  13  14

Całość treści poszczególnych numerów "Horyzontów Wychowania" można (w programie PDF) odpłatnie otrzymać pod niniejszym adresem:
http://ksiazki.wydawnictwowam.pl/?app=ebook  (strona w trakcie przygotowań)



"CZŁOWIEK  I  PEDAGOGIA  NA  PROGU  NOWEGO  TYSIĄCLECIA"



Edytorial

   Kiedy Kartezjusz dumnie stwierdził: "Cogito, ergo sum", wydawało się, że siła ludzkiego intelektu jest w stanie czynić ten świat doskonalszym, a człowieka szczęśliwszym. I chociaż postęp techniczny, wynik wysiłku ludzkiego rozumu, sprawia, że życie człowieka staje się łatwiejsze, to nie oznacza jednak, że człowiek jest lepszy, bardziej socjalny i bardziej wrażliwy na drugiego. Wydaje się, że człowiek zagubił właściwe, naczelne miejsce w świecie materii i ducha. Tragiczny wtorek 11 września 2001 roku, który ukazał horyzont patologicznej nienawiści i odczłowieczenia, zbrojne konflikty między narodami, niepewność rodząca się z badań nad klonowaniem, kwestia eutanazji, globalizacji - te i inne zagadnienia prowokują pytania, które winny skłaniać do refleksji nad człowiekiem dzisiaj i poważnie myśleć o przyszłości.

   Nowe czasopismo naukowe "Horyzonty Wychowania" Wydziału Pedagogicznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej "Ignatianum" prowadzonej przez jezuitów w Krakowie powstało w miejsce "Horyzontów Wiary". Redakcja, szata graficzna i pomysły są nowe, jednak naczelny cel programowy: refleksja nad człowiekiem i ukazywanie nowych horyzontów na życie w świetle wiary, nowych wyzwań wychowawczych i szukania prawdy o człowieku pozostają te same. Pragniemy dołączyć do grona tych wszystkich, którym zależy na autentycznym wychowaniu współczesnego człowieka. Chcemy podjąć refleksję nad tymi dziedzinami życia, które wpływają na kształtowanie osoby w optyce humanizmu ze szczególnym podkreśleniem wymiaru chrześcijańskiego.

     Zamiarem Redakcji "Horyzontów Wychowania" jest zaproszenie do refleksji wokół problematyki dotyczącej współczesnego człowieka zarówno pedagogów, teologów, filozofów, katechetyków, socjologów, jak i fizyków, lekarzy, ludzi nowej techniki, czyli tych, którym zależy na prawdziwym wychowaniu człowieka. Chcemy ukazywać, w jaki sposób różne dziedziny życia właściwie go wychowują lub dezintegrują. Dlatego też "Horyzonty Wychowania" pragną stać się miejscem wymiany myśli i doświadczeń naszych rodzimych ośrodków akademickich, jak również ośrodków akademickich z zagranicy. W tym wszystkim chodzi nam o człowieka jako podmiot, który tworzy rzeczywistość, a nie o rzeczywistość, która kształtuje człowieka.

   Na progu nowego tysiąclecia musimy sobie postawić pytanie: Jak wychowywać człowieka do pełni człowieczeństwa, by życie było lepsze, a ludzie szczęśliwi? W jaki sposób przekazywać wartości, które są uniwersalne i mogą stanowić bazę twórczego dialogu?

  W inauguracyjnym numerze zajęliśmy się miejscem człowieka w różnych obszarach życiowych, które wpływają na jego postawy. Wyszliśmy zatem od najbardziej przygnębiającego doświadczenia człowieczeństwa, a mianowicie od zła, grzechu, winy. Grzech pierworodny, który stoi u podstaw ludzkiej grzeszności, zwykło się przyjmować, iż jest to grzech dziedziczny, spuścizna po Adamie. Jednakże dzisiejsza hermeneutyka grzechu pierworodnego wskazuje na fakt, iż człowiek nie jest grzeszny z natury, lecz jedynie do zła skłonny. Aby skutecznie opierać się złu, potrzebna jest właściwa formacja. Niewątpliwie katecheza Kościoła jest taką szkołą, która kształtuje nowego człowieka, a więc tego, który "przyoblekł się w Jezusa Chrystusa" czyli przyjął Chrystusową mentalność i naukę. Człowiek jest szczególnym "przedmiotem" pedagogiki. Wiele perspektyw antropologicznych: biologiczna, kulturowa, filozoficzna, teologiczna, socjologiczna dostarczają antropologii pedagogicznej treści, które ukazują zróżnicowane horyzonty koncepcji człowieka i wartości oraz dostarczają metod, z których ona korzysta. Ważnym jednak jest, aby wszelakie perspektywy badawcze antropologii nie zatraciły poszanowania dla godności człowieka i jego podmiotowego wymiaru. Te treści dobrze odnoszą się do procesu nauczania, który można rozumieć jako doświadczenie w wymiarze intrapersonalnym, interpersonalnym i międzypokoleniowym. Ten proces zakłada długotrwałą przemianę podmiotu doprowadzając go do umiejętności współżycia z ludźmi. Ta sama logika odnosi się do nauczania religii w szkole. W pierwszym numerze zajęliśmy się również filozoficznymi podwalinami pedagogii społecznej, biorąc pod uwagę proces transformacji politycznej, społecznej i ekonomicznej w naszym kraju. Od konkretnej opcji antropologicznej zależy bowiem formacja społeczna. Nie zabrakło zagadnień związanych z wrażliwością i przeżyciami człowieka, a mianowicie ze światem sztuki i mediów. Ten pierwszy wskazuje na ścisły związek między światem ducha i materii, wiary i kultury. Brak symfonii między tymi wymiarami może doprowadzić do wynaturzenia aksjologicznego. Po tej linii zmierza refleksja nad relacją człowiek - świat mediów. Proces komunikowania międzyosobowego, tworzenie kultur i środowiska wychowawczego przez środki społecznego przekazu są tematami szczególnie aktualnymi dzisiaj. Niniejszy numer zamyka artykuł na temat historii jezuickiego systemu szkolnictwa "Ratio studiorum", który wydaje się być aktualny także dzisiaj.

   Szanowni Państwo, wspólnie z Wami podejmujemy się próby kształtowania nowego człowieka na miarę wyzwań dzisiejszych czasów. Niech więc "Horyzonty Wychowania" rzeczywiście poszerzą możliwości zmierzania do tego celu.

  
 W imieniu całej Redakcji z życzeniami owocnej lektury.

  Wit Pasierbek

ARTYKUŁY:

Wolfgang Beinert, Winny - niewinny

     Autor w swym opracowaniu podejmuje problem, który jest jednym z najbardziej dyskutowanych w teologii w ostatnim pięćdziesięcioleciu minionego wieku. Interesuje go przede wszystkim istota zagadnienia. W związku z tym przedstawia najpierw tradycyjną teologię grzechu pierworodnego i historię nauczania o nim. Tu przedstawił ujęcie św. Bazylego Wielkiego (330-379) i św. Augustyna (354-430). Naukę Doktora Łaski zdecydowanie odrzucił, zarzucając mu błędną interpretację Rz 5, 12, naturalizm w ujęciu samego faktu grzechu oraz opatrzył mianem przeciwnej jednostce (s. 11), mrocznej, pesymistycznej i odstręczającej (s.15). Jednakże ogrom zła, którego doświadcza świat, domaga się odpowiedzi o źródło jego istnienia. Tym bardziej, że mówi się dziś o tzw. uniwersalizacji i socjalizacji zła. W poszukiwaniu odpowiedzi na to, co nazywamy złem, grzechem, winą, nasz Autor kieruje uwagę najpierw na próbę reinterpretacji refleksji nad grzechem pierworodnym w świetle Pisma świętego, by następnie poddać problem refleksji hermeneutyczno-dogmatycznej i dogmatycznej. Całość jego hermeneutyczno-dogmatycznej i dogmatycznej refleksji nad etiologią grzechu pierworodnego można ująć - od strony negatywnej - jako misterium zła protologicznego, a od strony pozytywnej - jako nauki o prapierwotnym i rosnącym stale doświadczeniu niemożności osiągnięcia bez pomocy Bożej łaski udziału w życiu osób Trójcy Świętej.

Zbigniew Marek, Katecheza w służbie nowego człowieka

          Kształtowanie w człowieku świadomości jego "nowej jakości" uzyskanej dzięki misterium Jezusa Chrystusa jest procesem. Jego istotą jest działanie z jednej strony łaski Bożej, z drugiej współpraca człowieka z łaską Bożą. O współpracy tej można najpierw mówić, że bezpośrednio dotyczy ona samego katechizowanego. Jednak głębsza analiza sytuacji uświadamia, że na rozwój świadomości samego zainteresowanego o uzyskanej dzięki Jezusowi jego godności, wpływ wywiera szersze środowisko. W tym przypadku mamy do czynienia z faktycznym działaniem świadectwa, do którego i na które tak często powołuje się katecheza. Wobec powyższego wydaje się być właściwym stwierdzenie, że w służbie "nowego człowieka" odpowiedzialnie prowadzona katecheza odgrywa ważną rolę, chociaż z całą pewnością nie jedyną. Za istotne czynniki tych procesów, postrzegane z perspektywy katechetycznej, można uznać przede wszystkim to, w jaki sposób katechizowany odkryje prawdę o sobie, o swej godności. Można też spodziewać się, że odkrycie tej prawdy w świetle wiary stanowić będzie ważny element dalszych zmagań o kształtowanie nowego człowieka, którego najpełniejszym obrazem jest Jezus Chrystus. 



Krystyna Ablewicz, Człowiek jako metodologiczny problem pedagogiki

   Autorka przedstawiła zagadnienie z zakresu pedagogiki ogólnej, dotyczące uprawomocnienia oraz możliwości wykorzystywania w badaniach pedagogicznych metod różnych orientacji metodologicznych. Przedmiot pedagogiki jakim jest 'człowiek w procesie wychowania' może stanowić pole badań zarówno antropologii: biologicznej, kulturowej, jak i filozoficznej. Z perspektywy nauk przyrodniczych rzeczywistość poddawana jest opisowi empiryczno-analitycznemu, nauk kulturowych (historyczno-filologicznych i społeczno-ekonomicznych) obejmuje ją proces rozumienia (badania hermeneutyczne). Z kolei nauki filozoficzne ukazują pedagogice nie tylko zróżnicowane horyzonty koncepcji człowieka i wartości, ale też dostarczają jej metodę opisu fenomenologicznego, dzięki której - w ramach badań antropologii pedagogicznej - może następować odsłanianie podstawowego sensu zjawisk i działań pedagogicznych, sensu konstytuującego codzienną pedagogię. Każda perspektywa badawcza dostarcza określonego rodzaju wiedzy, która dopiero w konkretnej sytuacji nabiera wymiaru rzeczywiście osobowego. Dlatego też wszelkie badania muszą być prowadzone z respektem dla etyki, a pedagog musi pamiętać, że dla procesu wychowania dziecka jest często ważniejsze by z nim po prostu być, aniżeli więcej o nim wiedzieć.



Hans-Georg Ziebertz, Stefan Heil, Antropologiczne podstawy kształcenia religijnego

        Autorzy podejmują w artykule zagadnienie uczenia się, które winno pomóc osobie rozwinąć możliwości kształcenia. Najpierw chodzi o rozwój (formację) jednostki, a następnie o umiejętność współżycia z innymi ludźmi, które swój ostateczny kształt zyskuje w procesie socjalizacji. Termin socjalizacja autorzy rozumieją także jako uspołecznienie. Sam termin nauczanie terminu nauczanie rozumieją jako doświadczenie, ale nie w sensie przeżycia, lecz długotrwałej przemiany. Proces nauczania dokonuje się wówczas, kiedy przedmiot doświadczenia podmiotu, charakteryzujący się "starym" ujęciem w wymiarze intrapersonalnym, interpersonalnym i międzypokoleniowym, zostanie zastąpiony "nowym". W odniesieniu do szkoły i nauczania religijnego w szkole stwierdzają, że winna być nie tylko miejscem, w którym religia jest nauczana, ale i środowiskiem namysłu nad nauczaniem religijnym w ogóle. Jest ona bowiem "mikrokosmosem społeczeństwa", w którym uczniowie winni nie tylko zdobywać umiejętność kierowania swoim życiem osobistym, ale i ona sama winna zyskiwać dzięki religii. Religia bowiem leży u podstaw europejskiej kultury, porządku i rozwoju społecznego. W każdym razie nauczanie religijne należy ujmować w kontekście wielowymiarowości kulturowej, z podkreśleniem obowiązku wyrobienia w uczniach podmiotowości i jej zagwarantowania. 



Henryk Kiereś, Filozoficzne konteksty pedagogiki społecznej

          Transformacja to termin, którym określa się całość zmian, jakie dokonały się w naszym kraju w obrębie ustroju politycznego, gospodarczego i społecznego. U podstaw każdego z tych rodzajów przemian w sposób mniej lub bardziej wyraźny i uzmysłowiony tkwią określone założenia filozoficzne. Jeśli chodzi o nauki społeczne, a w tym interesujące nas i wyróżnione tematem opracowania zagadnienie pedagogiki społecznej, oddziaływanie na nie konkretnych opcji filozoficznych jest oczywiste. Na tym polu transformacja wiąże się z terminem antypedagogiki i traktuje się ją jako konieczne antidotum na pedagogię komunizmu. W przekonaniu naszego Autora "z błędności tej drugiej n i e w y n i k a słuszność tej pierwszej". Rację tego przekonania uzasadnia odwołując się najpierw do pedagogii społecznej w tradycji łacińskiej, czyli personalistycznej, następnie w odniesieniu do kultury chrześcijańskiej i jej wizji człowieka, by zakończyć wskazaniem na pseudofilozofie i wyrosłe z nich rodzaje antypedagogik.



Irena Popiołek, Sztuka - normalność czy elitarny przeżytek?

          Wychowanie estetyczne oraz wychowanie przez sztukę stanowią podstawę w pracy nad młodym pokoleniem. Występują wyraźne i widoczne związki między wiarą w Boga a kulturą i sztuką oraz twórczością. Narzędziem wychowawczym jednym z wielu jest sztuka: plastyka, muzyka, teatr, poezja i literatura piękna. Życie wewnętrzne dziecka jego ekspresja twórcza a także człowieka dorosłego jest związane zarówno z religią ale również sztuką. Ciągły brak zrozumienia i przekonania w tym, zakresie ze strony domu, rodziny, wychowawców i szkoły nieuchronnie prowadzi do degradacji wartości.

Grzegorz Łuszczak, Człowiek w świecie mediów

          Artykuł jest próbą podjęcia niezwykle aktualnego tematu jakim jest relacja człowieka do środków masowego przekazu. Refleksja ta wydaje się być o tyle ważna, o ile obserwujemy nieustanny wzrost znaczenia mediów na życie człowieka. Dziś szczególna troska skierowana powinna być na wychowanie człowieka do umiejętnego korzystania z dobrodziejstw techniki a zwłaszcza mass mediów. Ze względu na wieloaspektowy charakter zagadnienia autor ograniczył się do omówienia tylko tych zagadnień, które pozwolą czytelnikowi uchwycić ważkość i istotę problemu.
         Temat "Media i komunikowanie się" jest pierwszym z podjętych zagadnień, w którym omówiona została specyfika procesu komunikowania się międzyosobowego, jak również funkcje i znaczenie środków przekazu w tym procesie. Dominacja danego środka przekazu w danym okresie dziejów ludzkości wywierała istotny wpływ na typ kultury. Ta zależność pomiędzy mediami i kulturą stanowi temat drugiego z kolei zagadnienia - "Media a kultura".
Proces umasowienia środków komunikowania jaki miał miejsce na przełomie wieku XIX i XX sprawił, że media stały się integralną częścią środowiska, w którym człowiek wzrasta i żyje. Wpływ mediów na kształtowanie się postaw i systemu wartości omówiony został w ostatniej części artykułu zatytułowanej "Media nowym środowiskiem wychowawczym".



Vincent J. Duminuco, Nowe Ratio na nowe millennium?

          Czterysta lat upłynęło od ukazania się Ratio studiorum - Ustawy Szkolnej Towarzystwa Jezusowego, która została wydana po długoletnich doświadczeniach w 1599 roku. Jezuici przyjmując model paryski (klasy, programy dla nich oraz aktywna postawa ucznia) wzbogacili go o inspirację założyciela zakonu Ignacego Loyoli, a metody nauczania znacznie udoskonalili. 
W krótkim czasie szkoły jezuickie z naukami humanistycznymi oraz z wydziałami filozofii i teologii zaczęły działać w wielu miastach Europy, a z czasem powstawały także poza nią (Indie, Afryka, Ameryka Południowa). Działalność szkolna jezuitów została przerwana kasatą zakonu w roku 1773. Po wskrzeszeniu Towarzystwa Jezusowego generał zakonu Jan Roothan po wprowadzeniu zmian do starej ustawy przesłał w roku 1832 szkołom jezuickim nową Ratio studiorum. Próba się nie udała. Wobec głębokich przemian społecznych i kulturalnych, wobec różnych systemów szkolnych w różnych państwach uniwersalna ustawa szkolna nie mogła się przyjąć. Europa utraciła jednolitość kulturalną. 
            Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat zaczęto stawiać pytania o jezuicką pedagogikę "na dzisiaj". Nie stawiali ich historycy. Pytania pochodziły od nauczycieli i uczniów współczesnych szkół jezuickich. Fakt ten doprowadził do zwrócenia się ku przeszłości, do zasadniczego pytania: czy Ratio studiorum z roku 1599 może być jeszcze dzisiaj pomocna w działalności szkolnej. Analiza tej ustawy wykazała, że inspiracja Ignacego, jego wizja utajona kiedyś w mnóstwie reguł jest jak najbardziej aktualna. Podobnie metody związane z tą wizją. Owocem badań przez specjalne komisje utworzone przez generałów zakonu Pedro Arrupe i Peter-Hansa Kolvenbacha były dwa dokumenty: Charakterystyczne cechy jezuickiego wychowania i Pedagogika ignacjańska - podejście praktyczne. Pierwszy dokument dotyczył wizji, a drugi metod.