|
|
|
|
| Streszczenia numerów: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 | ||
|
|
Szanowni
Państwo,
Może nieco zadziwić tytuł obecnego numeru „Horyzontów Wychowania”: „Jak”? człowieczego ducha, gdyż w swoim sformułowaniu jest trochę niekonwencjonalny. I słusznie, bowiem takie było zamierzenie Redakcji – starać się zwrócić uwagę na to, w jaki sposób ten duch człowieczy, któremu poświęciliśmy cały poprzedni numer czasopisma, realizuje się poprzez wytwór ludzkiego intelektu, ale nie tylko. Okazuje się bowiem, że nie można do końca sprowadzić człowieczego ducha li tylko do subiektywności. On ujawnia się także w rzeczywistości extra nos: w świecie kultury, sztuki, dziejach historii, w nauce, technice i długo by wymieniać. Wszędzie, gdzie dostrzeżemy ślady ludzkiego działania, tam odnajdujemy także jego ducha, który go inspirował i nim kierował, a który żyje. Jednakże trudno go opisać i przedstawić. Tym też trudniej uchwycić jego działanie, bo nie zawsze poznaje się go „po owocach”. W jaki sposób człowieczy duch ujawnia siebie? Jaka jest zależność, współzależność ducha człowieka od jego „ja”, jego podmiotowości? Czy ów duch ma wpływ na moje jestestwo? W tę tematykę, którą będziemy chcieli z różnych perspektyw roztrząsać, wprowadza nas najpierw Tadeusz Sławek polonista i anglista. W swoim rozważaniu wychodzi właśnie od pytania: czym jest „duch” człowieka? Autor analizując to, co wybitni myśliciele w dziejach ludzkości tacy jak: Heraklit, Angelus Silesius, Derridian, Heidegger, Søren Kierkegaard, Cyprian Kamil Norwid, mówią o duchu człowieka, stara się scharakteryzować owego ducha, co jednak nie przychodzi tak łatwo. Bo ten „duch” oznacza wycofanie się ludzkiego, podmiotowego „ja”, a jednocześnie krąży pomiędzy alter i ego, w nim rozmyślamy wszystko, co „pomiędzy”, a Heraklit nazwie go ethosem, który wynosi człowieka poza jego interesowne myślenie. I w końcu o tym duchu trzeba traktować także w kategoriach religijnych, gdyż to on właśnie „przebóstwia” człowieka. Andrzej Kowal, psychiatra i filozof, wchodzi w dialektykę praw biologicznych, praw przyrody, czyli to, co zewnętrzne, a świat cielesno-duchowy człowieka, czyli świat jego ducha i przeżyć. Wychodząc z takich założeń autor twierdzi, że te dwa światy są bardzo odmienne, i człowiek, jako twórca świata nauki i kultury nie może bezkrytycznie je przyjmować, gdyż ostatecznie ludzkie przeżycia i intencjonalność kształtują jego rzeczywistość. Co więcej, poprzez swoje decyzje kształtuje siebie i tworzy relacje z innymi, także z Bogiem. J an Franczyk, psycholog, filozof i publicysta, traktuje nasze zagadnienie z psychologicznego punktu widzenia i zadaje kluczowe pytanie: czy w psychologii jest miejsce dla Ducha? Autor odpowiada, że tak, i nawet jeżeli wielu uważa, że psychologia jest tylko nauką empiryczną, nie sposób odrzucić cały świat duchowości człowieka. Tymczasem, twierdzi autor, związek psychiki z duchowością człowieka jest ogromny. Trudność jedynie w tym, że niektórzy traktują człowieka jako jedność duchowo-cielesną, psycho-fizyczną. Jednakże takie pojmowanie człowieka sprowadzałoby go do świata zwierząt, co zbliża psychologię do zoopsychologii. Tymczasem różnica jest poważna, i nie tylko jakościowa, a tą różnicą jest Duch. Dlatego autor suponuje, iż takie dywagacje trzeba budować na założeniach antropologii biblijnej, gdyż dopiero poprzez takie ujęcie można ludzką psychikę rozumieć jako wyrosłą zarówno z ciała, jak i Ducha. W tym samym obszarze tematycznym porusza się Zdzisław Kroplewski, kapłan, teolog i psycholog. Jednakże metoda analizy naszego zagadnienia jest nieco inna. Autor najpierw odnosi się do współczesnych prądów psychologicznych: behawioryzm, kognitywizm, psychoanaliza, psychologia humanistyczna, które kształtują badania psychologiczne. W tej analizie zauważa, że owe prądy pomijają sferę duchowo-religijną człowieka, przyjmując zupełnie inną antropologię, a trudność w tym, że kładą zbyt duży akcent na badania empiryczne i racjonalizm odrzucający duchowość człowieka. W efekcie, zauważa autor, współczesne koncepcje psychologiczne człowieka można nazwać koncepcjami człowieka bez ducha. Krzysztof Gurba, informatyk i filozof, traktuje o nader poważnym zjawisku współczesności, a mianowicie o świecie wirtualnym, o internecie. Z natury swojej ta forma bycia jest nieosobowa, a kontakt z drugim człowiekiem odbywa się w cyberprzestrzeni. Autor dostrzega i ujawnia poważne zagrożenia Internetu, ale nie wyklucza, że w takim świecie jest także miejsce dla Ducha, nawet jeżeli nie zastąpi to autentycznej relacji osobowej z drugim człowiekiem i Bogiem. Dariusz Stępkowski, salezjanin, teolog i pedagog. Artykuł jest poświęcony jednemu ze stereotypów, który ciąży na pedagogice J. F. Herbarta, a związany jest z błędnym odczytaniem terminu Zucht, który zamiast karania i dyscyplinowania oznacza kierowanie wychowankiem na ostatnim etapie wychowania. Jego celem jest zdobycie pełnej samodzielności. I chociaż autor nie odnosi się wprost do „człowieczego ducha”, to bez trudności można odczytać między wierszami, iż duch właściwego wychowywania zależy od wspólnej płaszczyzny duchowej wychowawcy i wychowanka. Podsumowaniem niejako dociekań co do fenomenologii ludzkiego ducha jest dwugłos pomiędzy Aleksandrem Posackim, jezuitą, teologiem, filozofem, demonologiem i znawcą okultyzmu i Arturem Mnichem, lekarzem i psychiatrą. Obaj rozmówcy nie polemizują z sobą, jedynie odpowiadają na te same pytania, co pozwala Czytelnikowi na bardziej krytyczną ocenę poruszanych zagadnień. Pytania dotyczą bardzo delikatnej różnicy, podobieństw i granic pomiędzy psychiatrią a duchowością, pomiędzy światem transcendentnym, religijnym, światem z Bogiem, a duchowością człowieka bez Boga. Autorzy finezyjnie wskazują na trudności poruszania się w świecie ducha i związanymi z tym konsekwencjami, uwydatniając wiele niuansów pomiędzy duchowością chrześcijańską a psychiatrią. Tematykę człowieczego ducha zamyka rozmowa z Andrzejem Zaryckim, kompozytorem, pianistą i pedagogiem. Wchodzimy tutaj w obszar jednej z najdelikatniejszych postaci ducha, a mianowicie muzyki. Artysta opowiada o muzyce, o komponowaniu, o swojej bogatej twórczości, a przede wszystkim opowiada właśnie o duchu, który ciągle przewija się między nutami i dźwiękami, tworząc wspaniałe, wiekowe dzieła kultury muzycznej. Dopowiedzeniem dla naszej fenomenologii człowieczego ducha jest omówienie ostatniej encykliki Benedykta XVI Spe salvi. Marek Wójtowicz, jezuita, teolog dokonuje wnikliwej analizy papieskiego dokumentu wskazując na chrześcijański optymizm i nadzieję w rozumieniu dzisiejszego świata. Z nadzieją na wsparcie Ducha w lekturze niniejszych tekstów życzymy wielu jego poruszeń! Wit Pasierbek ARTYKUŁY: Tadeusz Sławek, "Jak" ludzkiego ducha? Celem artykułu jest próba uchwycenia fenomenu ducha, Geist, jako początku w obrębie jedynie ludzkiego horyzontu bycia zdominowanym przez myślenie instrumentalne, operatywne. Duch, z tej perspektywy, jest nie skrywaniem tego, co nieludzkie, a co stanowi podstawę oraz warunkuje wszystkie ludzkie relacje. W tym świetle artykuł stara się usytuować pojęcie przyjaźni jako opartej na duchu formie związku między ludźmi. Tak rozumiany duch wyklucza egocentryzm indywidualności działającej jako bariera przeciwko agresywnemu wzrostowi i utrwalaniu ego (duch jako Verkleinerung Angelusa Silesiusa) oraz ogranicza postulaty nadużyć ideologicznych, które na ogół uznają swoje stanowiska jako jedynie „słuszne”. Duch działa zatem w sposób charakterystyczny dla Derridiańskiej diffèrance (różni) będącej połączeniem mechanizmu opóźnienia i rozróżnienia, a w ten sposób zaciemniającej perspektywę self-identity. Pojęcie etosu u Heraklita pomaga dostrzec ducha właśnie jako „jak?” ludzkiego działania, sposób bycia, usposobienie, czy charakter ludzki. W pismach Sørena Kierkegaarda i Cypriana Kamila Norwida poszukujemy przypadków mających na celu opisanie i zdefiniowanie roli ducha w ludzkiej komunikacji.
Człowiek jako istota
cielesna
podlega biologicznym prawom przyrody. Dysponując możliwością
przeżywania,
przekracza swą cielesność. Przeżywając, inaczej istnieje; przestrzeń i
czas co
innego znaczą w świecie przeżyć, a co innego w świecie przyrody;
przestrzeń i
czas wydaje się być zależna od sposobu istnienia. Dlatego nie można
bezkrytycznie przenosić metod dochodzenia prawdy z świata przyrody w
świat
przeżyć. Dzięki przeżyciom i możliwością cielesnym człowiek staje się
twórcą.
Tworzy świat nauki i kultury, który bez jego geniuszu, bez jego
twórczej
działalności nigdy by nie zaistniał. Świat ten nie ma jednak bytu
samoistnego,
ale tylko intencjonalny. Dzięki swoim czynom, podejmowanym swobodnym
decyzjom,
człowiek rzeczywiście kształtuje również samego siebie i wchodzi w
rozliczne
rzeczywiste relacje z innymi osobami, również z Osobą Boga. Jak żyje,
takim
naprawdę się staje.
Jan L. Franczyk, Czy w psychologii jest miejsce dla Ducha? Dążąc do tego, by
psychologia stała się nauką empiryczną – sprawdzalną i
obiektywną, psychologowie dokonali specyficznej redukcji jej
przedmiotu,
ograniczając pole zainteresowania człowiekiem do jego – różnie
rozumianych – zachowań.
Konsekwencją takiego rozumienia psychologii stało się odrzucenie przez
tę naukę
nie tylko problematyki duchowości, ale nawet – w skrajnych przypadkach
–
użyteczności takiego pojęcia jak świadomość. Z drugiej jednak strony, w
języku
psychologicznym ciągle używa się takich pojęć jak: „poczcie winy”,
„natręctwa”,
„superego” czy „represyjne superego”. Pojęcia te, z pozoru obiektywne i
pozbawione odniesienia duchowego, w gruncie rzeczy odzwierciedlają tę
samą
rzeczywistość, co pojęcia: „wyrzuty sumienia”, „skrupuły”, „sumienie”
czy
„sumienie źle ukształtowane”. Chociaż psychologowie, psychiatrzy i
psychoterapeuci gwałtownie temu zaprzeczają, to trudno ukryć związek
ludzkiej
psychiki z duchowością.
Ten swoisty redukcjonizm – wyrosły na fali pozytywizmu, scjentyzmu i empiryzmu – sprawił, że we współczesnej psychologii dominuje pogląd o psychofizycznej jedności człowieka, o ścisłym związku ciała i psychiki. Pogląd taki zbliża jednak psychologię do zoopsychologii, czyli psychologii zwierząt. Człowieka od zwierząt różniłaby jedynie różnica ilościowa w zakresie poszczególnych umiejętności czy zdolności psychicznych. Tymczasem mamy nieodparte przekonanie, że świat zwierząt od świata ludzi dzieli przepaść jakościowa. Tę różnicę wyznacza Duch. Człowiek jest jednością rzeczywistości duchowej i materialnego ciała. By właściwie rozumieć istotę człowieka niezbędny jest powrót do biblijnej antropologii, w której ani samo ciało (hebr. basar), ani sama strona duchowa (hebr. nefesz) nie były człowiekiem. W antropologii tej, człowiek nie jest prostym złożeniem dwóch ontologicznie różnych substancji – ciała i duszy (jak w klasycznej scholastyce), ale jest albo ciałem, albo istotą duchową, w zależności od perspektywy, z jakiej na niego patrzymy. Dopiero w takim ujęciu możemy właściwe spojrzeć na ludzką psychikę, która jest fenomenem, wyrastającym zarówno z ciała (układ nerwowy ma bezpośredni wpływ na procesy psychiczne) jak i z Ducha (kryzysy duchowe równie mają wpływ na jakość przeżyć psychicznych). Zdzisław Kroplewski, Człowiek bez ducha - współczesne psychologiczne koncepcje człowieka Autor w przedstawionym opracowaniu odnosi się w sposób syntetyczny do najważniejszych współczesnych prądów psychologicznych takich jak: behawioryzm, kognitywizm, psychoanaliza oraz psychologia humanistyczna, które ukształtowały i ciągle kształtują badania psychologiczne i społeczne. Pokazuje w tych nurtach zakładane przez nie – wyraźnie lub nie – koncepcje człowieka i podejście do sfery duchowej i religijnej człowieka. Według autora koncepcje psychologiczne mają kłopot z uwzględnieniem w swoich badaniach i założeniach problemów duchowych i religijnych człowieka. Trudność ta bierze się z tego, że z jednej strony kładą one za duży nacisk na badania empiryczne, którym wymyka się problem sfery duchowej człowieka, a z drugiej strony w swych racjonalnych rozważaniach prowadzą do zbytniego zaufania, że koncepcja psychologiczna może w jakimś stopniu zastąpić koncepcję religijną, czy koncepcję duchowości człowieka. W efekcie współczesne koncepcje psychologiczne człowieka można nazwać koncepcjami człowieka bez ducha. Krzysztof Gurba, Rzeczywistość Ducha w świecie wirtualnym Coraz więcej ludzi przebywa w świcie wirtualnym, a współczesny człowiek wybiera dobrowolnie na miejsce swojego pobytu cyberprzestrzeń, szukając tam nie tylko wiedzy i rozrywki, ale też namiastki lub zastępczej formy kontaktu z drugim człowiekiem. Są cztery trudno usuwalne, rzeczywiste problemy światów wirtualnych, wynikające z samej natury Internetu: Dariusz Stępkowski, Karać czy kierować? W sprawie herbartowskiej kategorii "Zucht" Artykuł jest poświęcony jednemu ze stereotypów, który ciąży na pedagogice J. F. Herbarta (1776-1841). Jest on związany z niezgodnym z intencją autora odczytaniem terminu „Zucht”, który zamiast karania i dyscyplinowania oznacza kierowanie wychowankiem na trzecim i ostatnim etapie wychowania. Jego celem jest zdobycie pełnej samodzielności. W pierwszym punkcie autor artykułu wyjaśnia kwestie semantyczne związane z genealogią i sposobem tłumaczenia na język polski rzeczownika „Zucht”. W drugim rekonstruuje rozumienie, które Herbart nadał temu terminowi. W trzecim została skrótowo przedstawiona teoria kierownictwa, którą przedstawił niemiecki pedagog w ostatniej części swego wczesnego dzieła Pedagogice ogólnej wywiedzionej z celu wychowania (1806). Aleksander Posacki, Artur Mnich, Duchowość a psychiatria - spór czy porozumienie Rozmowa z Andrzejem Zaryckim Marek Wójtowicz, Pedagogika nadziei i jej zbawcza moc - refleksje nad encykliką "Spe salvi" Benedykta XVI NA MARGINESIE: Remigiusz Król, Osoba w świetle etyki Tadeusza Ślipki Jarosław Gara, Filozoficzne przesłanki intersubiektywności dialogiki aktów wychowania Grzegorz Pyzik, Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jako wartość konstytucyjna Katarzyna Marciniak, Legenda o Wandzie, czyli jak wychować Wandala? RECENZJE: Krystyna Ablewicz (rec.) Stanisław Palka, Metodologia. Badania. Praktyka pedagogiczna Bartłomiej Hućko (rec.) Wolfgang Brezinka, Wychowywać dzisiaj. Zarys problematyki Ewa Cudak (rec.) Jeannette Bischkopf, Jak żyć z osobami cierpiącymi na depresję Kazimierz Wieczorkowski (rec.) Garry Hornby, Eric Hall, Nauczyciel wychowawca Beata Topij-Stempińska (rec.) Edward Walewander, Pedagogika katolicka w diecezji lubelskiej 1918-1939 Tadeusz Borkowski (rec.) Hans-Georg Ziebertz, William K. Kay (eds.), Youth in Europe II. An International empirical Study about Religiosity GALERIA "HORYZONTÓW WYCHOWANIA" Irena Popiołek, Twórczość Grażyny Borowik  Grażyna Borowik, W poszukiwaniu własnej tożsamości, 1994, Fort Sztuki, Kraków |
|
