Cielesność człowieka: soma, sarx i sema?

Edytorial

Szanowni Państwo,

 

    poprzednie dwa numery „Horyzontów Wychowania” poświęciliśmy sprawom ducha, i to zarówno owego ludzkiego, czasowego, historycznego, kosmicznego, jak i Świętego. Obecnie chcemy się zająć cielesnością człowieka, a konkretnie jego ciałem i całą sferą materialną. Pytanie o ludzkie ciało, o jego godność, przeznaczenie, rolę w podmiotowości człowieka przewija się od początku istnienia ludzkiego życia. Różnych też odpowiedzi udzielano: od szacunku dla ludzkiego ciała, po jego deprecjację czy pogardę. Czym w takim wypadku jest „moje ciało”? Stary Testament, czyli wieki przed naszą erą, podkreśla, że człowiek jest jednością duszy, ducha i ciała, i ciało postrzegane jest jako zasadniczy komponent ludzkiej natury z szacunkiem jemu należnym. Tę spuściznę przejęło chrześcijaństwo, które jeszcze mocniej akcentuję ową jedność i poszanowanie dla ludzkiego ciała dzięki wcieleniu Syna Bożego i Jego zmartwychwstaniu. Tymczasem starożytna kultura grecka mówi o dwoistości w naturze i rozdzieleniu duszy od ciała. Platon uważał, że ciało jest więzieniem dla duszy i człowiek ma czym prędzej starać się uwolnić od tej opresji. Echo takiego rozumowania można znaleźć u Kartezjusza, jednakże właśnie w okresie Odrodzenia i baroku rozpoczyna się czasami przesadny znów kult cielesności, co można dostrzec także dzisiaj i to nie tylko w środowiskach sub-, czy pseudokultur.
    Zamierzeniem tematycznym obecnego numeru „Horyzontów Wychowania” jest naukowa analiza pewnych fenomenów cielesności człowieka, odczytywanych w kluczu podmiotowości człowieka. Niewątpliwie nurt antropologii chrześcijańskiej jest przeważający, stąd „soma, sarx i sema”, ze wszystkimi ich odcieniami, ale nie tylko.
    Wszystko rozpoczyna wywiad z Federico Lombardim SJ, dyrektorem Radia i Telewizji Watykańskiej oraz rzecznikiem prasowym Stolicy Apostolskiej. Wprawdzie nie dotyczy on bezpośrednio naszego zagadnienia, jednakże można się wiele dowiedzieć o współczesnym Kościele i jego ostatnich dwóch papieżach oraz o roli mediów w świecie i przesłaniu ewangelicznym.
    Tematykę „cielesności” otwiera artykuł Stanisława Łucarza, który najpierw przedstawia trudności dotyczące ludzkiego ciała w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, kiedy starły się wspomniane już dwie tradycje: pozytywne spojrzenie starotestamentowe, ubogacone o wydarzenie Jezusa Chrystusa, i greckie, z mocnymi, negatywnymi akcentami platońskimi. Autor twierdzi, iż biblijna etyka ciała była bardzo wymagająca, tymczasem platońska liberalna. Jednym z pierwszych filozofów chrześcijańskich, który próbował rozwiązać ten dylemat był Klemens Aleksandryjski. Starał się przywrócić godność ludzkiemu ciału, a co za tym idzie, oparcie etyki chrześcijańskiej na pozytywnym gruncie.
    Pewną odpowiedzią na platońską, liberalną moralność w stosunku do ciała była chrześcijańska asceza, która w różny sposób wypaczana przez wieki, miała opanować ludzką pożądliwość, właśnie z cielesnością związaną. Rogelio García Mateo, na przykładzie historii życia św. Ignacego Loyoli przedstawia, w jaki sposób można fałszywie interpretować ludzką cielesność. Ignacy po nawróceniu przejawiał istnie manichejską ascezę, dostrzegając w swoim ciele wroga, który przesłania mu dążenie do Boga. Surowe pokuty, nieroztropne posty wycieńczały jego ciało. W pewnym momencie uświadomił sobie, że „cielesna” asceza nie należy do istoty naśladowania Chrystusa, a przeciwnie – jej przeszkadza. Zrozumiał wtedy, że ciało, które jest „świątynią Ducha Świętego” potrzebne jest człowiekowi, by w wolny i odpowiedzialny sposób tworzył własną historię życia. Całą mądrość swoich doświadczeń i dowartościowania ludzkiej cielesności w życiu duchowym zawarł w książeczce Ćwiczeń duchownych oraz w maksymie: „wszystko na większą chwałę Boga”, także ludzkie ciało.
    Fenomenologię ludzkiego ciała w myśli filozoficznej Gabriela Marcela i Michela Henry’ego przybliża nam Andrzej Gielarowski. W swoim artykule porusza zagadnienie relacji między ciałem przedmiotowym (obiektywnym), a ciałem podmiotowym (subiektywnym). Autor uważa, że to rozróżnienie, którego źródłem jest dualizm platoński i kartezjański, od wieków cechuje kulturę europejską. Wspomniani dwaj filozofowie próbują przezwyciężyć to przekonanie poprzez akcentowanie podmiotowości ludzkiego ciała, co pozwala dostrzec jedność ludzkiego bytu. Jednakże podmiot nie jest rozumiany tutaj jako tylko materia, bowiem duchowy wymiar podmiotowości człowieka, jego „ja” wpisane jest w istotę cielesności, która znów obok aspektu widzialnego (materii) posiada wymiar niewidzialny, zwany duszą.
    W połowie lat 90-tych ubiegłego wieku angielski dziennikarz Mark Simpson po raz pierwszy podjął próbę oceny współczesnego mężczyzny, uwikłanego według niego coraz bardziej w symulacje tworzone przez media, określając to terminem „metroseksualność”. A chodzi o tożsamość mężczyzny dzisiaj, albo inaczej, o tożsamość w ponowoczesnym świecie narcyzmu. Ten społeczny fenomen opisuje w swoim artykule Przemysław Gębala, który wychodząc od freudowskiej teorii narcyzmu, przez współczesne, socjalne rozumienie ciała poszukuje odpowiedzi na pytanie o męskość, która domaga się szerszej perspektywy badawczej uwzględniającej kwestie kulturowe, społeczne, ekonomiczne, technologiczne i polityczne.
    Ostatni artykuł, autorstwa Dietricha Bennera, dotyczy koncepcji nauczania wychowującego, którą jako pierwszy opracował Johann Friedrich Herbart, dziewiętnastowieczny filozof i pedagog niemiecki. W jego ujęciu było ono jednym z trzech etapów duchowo-intelektualnego rozwoju wychowanka (oprócz „rządzenia dziećmi” i kierownictwa). Koncepcja Herbarta szybko się rozpowszechniła i znalazła zastosowanie przede wszystkim w europejskim szkolnictwie w okresie tzw. herbartyzmu – od połowy XIX do drugiej dekady XX wieku. Również współcześnie mówi się o potrzebie wychowania w szkole, choć nie myśli się przy tym o Herbarcie. Zamiarem Dietricha Bennera nie jest jednak powrót do historii, lecz odczytanie herbartowskiego pomysłu w świetle nowoczesnej dydaktyki.
    Całość działu artykułów zamyka rozmowa z wybitnym kompozytorem piosenek, muzyki teatralnej i filmowej – Janem Kantym Pawluśkiewiczem. Spisany dialog z Artystą przybliża Jego twórczość, spojrzenie i rozumienie muzyki, a nade wszystko odsłania w nim człowieka wrażliwego, o szerokich zainteresowaniach, humanistę o ciekawym spojrzeniu na współczesną kulturę.

Życzymy Państwu wielu kulturowych wrażeń i spokojnej refleksji.

 
Wit Pasierbek

ARTYKUŁY:



O Kościele w świecie współczesnym z Federico Lombardim SJ rozmawia Wit Pasierbek SJ

Stanisław Łucarz, Wczesnego chrześcijaństwa kłopoty z ciałem - rozwiązania Klemensa Aleksandryjskiego

Celem tego artykułu jest przedstawienie trudności dotyczących pytania o ludzkie ciało, w obliczu których stawało wczesne chrześcijaństwo. Ponadto, ma on zaprezentować jedną z pierwszych prób rozwiązania tych problemów. Trudności te są ściśle związane z faktem, iż we wczesnym chrześcijaństwie obecne były jednocześnie dwa strumienie myśli i tradycji: starożytny grecki oraz biblijny. Greckie postrzeganie ciała było bardzo negatywne. Dla Platona ciało stanowiło więzienie oraz grobowiec dla duszy, a celem zarówno ludzi, jak i filozofii było uwolnienie duszy z tej opresji. Z kolei biblijny punkt widzenia jest pozytywny, a ciało jest przedstawiane jako zasadniczy komponent ludzkiej natury, wraz ze swoim najświętszym przeznaczeniem – zmartwychwstaniem. Negatywizm platoński związany jest z liberalną etyką ciała, podczas gdy biblijne upodobanie ciała wiąże się z etyką bardzo wymagającą. Jeszcze przed początkami chrześcijaństwa, negatywizm platoński oraz wymagająca etyka biblijna spotkały się w filozofii Filona z Aleksandrii. Wczesne chrześcijaństwo odziedziczyło to niefortunne połączenie. Jednym z pierwszych filozofów chrześcijańskich, który próbował rozwiązać ten dylemat był Klemens Aleksandryjski. Podjął on próbę przywrócenia godności ciału, a co za tym idzie oparcia etyki chrześcijańskiej na pozytywnym gruncie.

 Rogelio García Mateo,  Ciało w duchowości Ignacego Loyoli

Po swoim nawróceniu Ignacy Loyola przejawiał manichejską wrogość do spraw związanych z ciałem. Prowadziło go to do surowych pokut i nieroztropnych postów. Na szczęście uświadomił sobie, że tego rodzaju niechęć wobec ciała nie stanowi istoty pójścia za Chrystusem. Łaska nie niszczy natury, lecz ją zakłada i udoskonala. Ciało, chociaż z prochu ziemi, zostało uformowane przez Boga. Służy człowiekowi, by się wypowiedział i działał w świecie tworząc własną historię w sposób wolny i odpowiedzialny.
    Jednakże po grzechu pierworodnym wyrażony pierwotnie w ciele obraz Boży został zniekształcony. Dopiero wcielenie Syna Bożego i dokonane przez Niego dzieło zbawienia doprowadziło do radykalnego uzdrowienia tej rzeczywistości.
    Ignacjańskie Ćwiczenia duchowne stanowią przykład dowartościowania elementu cielesnego w życiu duchowym. Ma być ono apostolskie, przeniknięte dynamizmem hasła: „wszystko na większą chwałę Boga”. „Wszystko” obejmuje cały świat widzialny i niewidzialny, ciało i duszę, rzeczywistość duchową i materialną. Nic nie powinno być wyłączone z procesu przynoszenia chwały Bogu i służeniu człowiekowi.

Andrzej Gielarowski, Między przedmiotowością a życiem. Fenomenologia ciała w myśli Gabriela Marcela i Michela Henry 'ego

    W niniejszym artykule autor podejmuje kluczowe dla współczesnej filozofii cielesności zagadnienie relacji między ciałem przedmiotowym (obiektywnym) a ciałem podmiotowym (subiektywnym). Wokół tego odróżnienia, które pojawiło się w fenomenologii dzięki E. Husserlowi skupione są dzisiaj najistotniejsze dyskusje na temat ludzkiego ciała. „Ciało-rzecz” (substancja rozciągła Kartezjusza) bywała zazwyczaj wyraźnie odróżniana, a nawet (w nurcie platońsko-kartezjańskim) separowana od wymiaru duchowego (duszy, substancji myślącej) człowieka. Skutkiem czego wizja człowieka dominująca w kulturze europejskiej przez wiele wieków naznaczona była mniej lub bardziej wyraźnym dualizmem. Próba przezwyciężenia dualistycznego napięcia między duszą a ciałem została podjęta m.in. przez dwóch filozofów współczesnych: Gabriela Marcela i Michela Henry. Obydwaj myśliciele w wypracowanych przez siebie odmiennych, lecz częściowo zbieżnych, wersjach fenomenologii ludzkiego ciała, pokazują możliwości takiego ujęcia ludzkiej cielesności, w którym akcentuje się podmiotowy wymiar ludzkiego ciała, co pozwala dostrzec jedność wcielonego bytu ludzkiego. Podmiot nie jest tu jednak zredukowany do materialności, gdyż to, co duchowe (ja, sobość) „wpisane” zostaje w istotę cielesności, która obok aspektu widzialnego (materii) posiada wymiar niewidzialny, wymykający się obiektywizacji, który tradycyjnie nazywano duszą.

Przemysław Gębala,  Metroseksualizm. Ponowoczesna kultura narcyzmu

Pojęcie męskości, tak jak kobiecości, nie jest czymś stałym. Ani męskość ani kobiecość nie są perfekcyjnie i definitywnie ukształtowane w kulturze i społeczeństwie. Powiedziałbym, że jest to proces dwuaspektowy, dwustronny dyskurs pomiędzy kobietami i mężczyznami w kulturze, który nazwałbym procesem negocjacji pomiędzy mężczyznami i kobietami. Jest on niezwykle wrażliwy na kontekst środowiskowy, zwłaszcza na wszelkiego rodzaju zmiany i ruchy społeczne. Dlatego też, podejście do tematu męskości wymaga szerszego poglądu na kwestie kulturowe, społeczne, ekonomiczne, technologiczne oraz polityczne.

Dietrich Benner, Nieprzemijające znaczenie herbartowskiej koncepcji nauczania wychowującego

    Nauczanie wychowujące jest nowatorskim pomysłem połączenia wychowania i kształcenia, który jako pierwszy opracował Johann Friedrich Herbart, dziewiętnastowieczny filozof i pedagog niemiecki. W jego ujęciu było ono jednym z trzech etapów duchowo-intelektualnego rozwoju wychowanka (oprócz „rządzenia dziećmi” i kierownictwa). Koncepcja Herbarta szybko się rozpowszechniła i znalazła zastosowanie przede wszystkim w europejskim szkolnictwie w okresie tzw. herbartyzmu – od połowy XIX w. do drugiej dekady XX w. Również współcześnie mówi się o potrzebie wychowania w szkole, choć nie myśli przy tym o Herbarcie. Zamiarem Dietricha Bennera nie jest jednak powrót do historii, lecz odczytanie herbartowskiego pomysłu w świetle nowoczesnej dydaktyki.
    W pierwszym rozdziale autor wskazuje dwa zadania nauczania wychowującego: rozszerzanie przednaukowego doświadczenia i obcowania z innymi. W „sztucznych” warunkach nauczania szkolnego należy wzbogacać potoczne doświadczenie ucznia o naukę i sztukę, obcowanie natomiast o politykę i religię. Przedstawione dwie triady (doświadczenie – nauka – sztuka oraz obcowanie – polityka – religia) tworzą sześć „interesów” słynnej herbartowskiej idei wszechstronnego kształcenia zainteresowań.
    Drugi rozdział eksponuje trzy korzyści wynikające ze „sztucznego” (tzn. szkolnego) rozszerzenia doświadczenia i obcowania. Według Bennera są to: otwartość tematyczna, metodyczna i instytucjonalna.
    W kolejnym rozdziale autor przedstawia nowoczesną interpretację „stopni nauczania wychowującego”. Nie chodzi mu jednak o przypisywane Herbartowi „formalne stopnie nauczania”, lecz etapy kształcenia realizowane zgodnie z ideą przewodnią nauczania wychowującego, to znaczy: artykulacją. Za pomocą tego pojęcia oldenburski filozof i pedagog wyraził regulatywną zasadę dostosowania czynności nauczyciela do możliwości ucznia na danym etapie jego rozwoju intelektualnego.
    W czwartym i ostatnim rozdziale uwaga autora zwraca się ku instytucjonalnym wymogom nauczania wychowującego. Podkreśla on, że nauczanie szkolne nie może dokonywać się w oderwaniu od rzeczywistych doświadczeń i pytań ucznia. Taka alienacja doprowadziła we współczesności do tego, iż mówienie o wychowaniu w szkole uważa się za pustą frazę.

O muzyce i twórczości z Janem Kantym Pawluśkiewiczem rozmawia Małgorzata Gawor i Wit Pasierbek

NA  MARGINESIE:

Aleksander Kulesza-Milewski, Spór o istnienie ducha - problematyzacja zagadnienia
Jarosław  Jagieła, Szczególny rodzaj ukrytej przemocy wobec dziecka. Zastępczy Syndrom  Münchhausena
Rafał Abramciów, Specyfika poznawczego ujęcia emocji na przykładzie teorii emocji R. Lazarusa a fenomenologiczna teoria emocji J.P. Sartre;a
Małgorzata Wałejko, Gender a chrześcijańska antropologia personalistyczna
Beata Pyzik, O godnej śmierci, czyli prawie do życia czy eutanazji?
Dariusz Adamczyk, Konieczność profilaktyki w obliczu zagrożenia narkomanią

RECENZJE:
Zbigniew Marek (rec.)
Jan Kochel, Katecheza królestwa niebieskiego. Studium biblijno-katechetyczne Ewangelii Mateusza

Dariusz Stępkowski (rec.)
Ehrhardt Ch., Religion, Bildung und Erziehung bei Schleiermacher. Eine Analyse der Beziehungen und des Widerstreits zwischen den "Reden über die Religion" und den "Monologen"

Tomasz Głuszak (rec.)
Giuseppe Audisio, Alberto Chiara, Twórcy zjednoczonej Europy. Robert Schuman, Konrad Adenauer, Alcide de Gasperi

Izabela Kocurek (rec.)
Piotr Dehnel, Dekonstrukcja - rozumienie - interpretacja. Studia z filozofii współczesnej i nie tylko

Małgorzata Kozak (rec.)
Stuart Hart, Cynthia Price Cohen, Martha Farrell Erickson,  Målfrid Flekkøy, Prawa dzieci w edukacji

GALERIA "HORYZONTÓW WYCHOWANIA"
Irena Popiołek, Malarstwo Andrzeja Klimczaka-Dobrzanieckiego