HORYZONTY WYCHOWANIA

Streszczenia numerów: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

Całość treści poszczególnych numerów "Horyzontów Wychowania" można (w programie PDF) odpłatnie otrzymać pod niniejszym adresem:
http://ksiazki.wydawnictwowam.pl/?app=ebook (strona w trakcie przygotowań)

"WYCHOWANIE W ŚWIECIE WARTOŚCI I ANTYWARTOŚCI"

Edytorial

Szanowni Państwo, Pojęcie ethosu, biorąc pod uwagę częstotliwość jego występowania, chociażby w debatach myślicieli, ludzi polityki i mediów, sprawia wrażenie dobrze zadomowionego w naszej kulturze, języku i świadomości. Z drugiej jednak strony, doświadczana przez nas codzienność, zdaje się niejednokrotnie kwestionować tę postulowaną wszechobecność i wagę ethosu, O czym to świadczy?
Już starożytni Grecy mówili o ethosie, odnosząc je do miejsca, w którym żyli, do środowiska, w którym wzrastała roślina, do kryjówki zwierza.
Ks. prof. Józef Tischner przywołując greckiego filozofa Heraklita stwierdza, iż „ethos” to „środowisko”, „domostwo”, to „budowanie miejsca zamieszkania dla człowieka”. Aby człowiek mógł „rodzić dobre owoce” musi najpierw znaleźć sobie właściwy „ethos”, czyli musi poszukać właściwego dla siebie miejsca wśród ludzi. To miejsce może być różne, jak różni są ludzie, ale każdy musi je znaleźć. Tak więc ethos jest problemem własnego bytu. Jeżeli człowiek odkryje, wśród jakich ludzi zamieszkuje, wśród jakich spraw, z jakimi ludźmi wiąże się jego ethos, wówczas może się okazać, że znalazł najlepszą poradę na sens życia. Jeżeli jednak tego nie znajdzie, może stać się obcym samemu sobie.
Odnajdywanie przez człowieka miejsca jemu właściwego dzieje się poprzez szukanie tego, co ma wartość, czyli tego, co jest godne i o jego godności świadczy. Szukanie więc „ethosu”, to szukanie prawdy o człowieku i jego godności, jego wartości. Ale pytanie też jest: według jakich wartości człowiek buduje swój „ethos”? Niełatwo na to odpowiedzieć. Wydawać się bowiem może, że jest tyle wartości, ile ludzkich „ethosów”, ilu ludzi na świecie. Niekoniecznie jednak tak musi być, gdyż istnieje jakieś podobieństwo między ludźmi. Może jest jakaś ukryta harmonia ludzkich pragnień, marzeń, ludzkiej godności.
Jak znaleźć właściwe dla siebie miejsce, swój ethos? Czym winniśmy się kierować, jakimi wartościami żyć? Co robić, kiedy ów świat wartości okaże się złudny i poprowadzi nas na manowce? To nie są tylko pytania filozoficzne, pedagogiczne. To są pytania przede wszystkim egzystencjalne o właściwe miejsce dla człowieka w świecie wartości, których on jest największą.
Do odpowiedzi na te pytania poprosiliśmy różnych specjalistów, by nasze zagadnienie rozważać z wielu punktów widzenia, co być może pozwoli Czytelnikowi na bardziej wnikliwą i obiektywną analizę.
Najpierw wybitny włoski teolog, moralista Sergio Bastianel pragnie wyprowadzić człowieka ze świata duchowego zagubienia, etycznych relatywizacji, pogmatwanej egzystencji, przyrównując ten stan do historycznej niewoli Żydów w Egipcie. Propozycja, którą przedstawia, to nie tyle powrót do zasad i ustalonego świata wartości, co zdecydowane skłanianie się do refleksji i przyjmowanie postawy krytycznej świadomości i równie krytycznej troski o nasze życie wewnętrzne ze szczególnym uwzględnieniem ciągłej formacji sumienia.
Poniekąd w tym samym obszarze oceny dzisiejszego człowieczeństwa obraca się Jan Galarowicz podkreślając, że człowiek utracił podstawowy dla niego „paradoks etyczny”, co należy rozumieć jako brak wzajemnych doświadczeń człowieczeństwa. Na symbolicznym, ewangelicznym przykładzie „obumierania ziarna” stara się wysnuć paradygmat „etycznej pełnoletniości”, która winna się cechować „obumieraniem dla drugiego” czyli wyzbywaniem się z serca tego, co zatwardziałe i nieszlachetne i kierowaniem serca ku dobru.
Przenieśmy teraz nasze zagadnienie ethosu na grunt wychowania i różnych systemów wychowawczych, które wychowują także poprzez świat wartości.
Eminentny polski pedagog Bogusław Śliwerski wnikliwie ocenia obecny „rynek pedagogiczny” twierdząc, że nauczyciel-wychowawca zderza się z wielością teorii pedagogicznych, z których trudno wybrać tę najwłaściwszą. Powstał bowiem swoisty „hipermarket i labirynt” teorii pedagogicznych. Zachodzi więc nieuniknione pytanie: jak ów nauczyciel ma wybierać, by nie zatracić własnej tożsamości? Przy wielości możliwości wyboru Autor proponuje dogłębnie wejrzeć we własną świadomość pedagogiczną, poddać analizie własną racjonalność, zastanowić się nad tym, jaka wiedza jest mu potrzebna. Wniosek z tego wypływający: wychowawca, by mógł wprowadzać wychowanka w bogaty świat wartości, sam najpierw ten świat musi posiąść.
W konkretny świat wartości młodzieży polskiej zagłębia się Anna Błasiak – członek naszej Redakcji. Autorka opisuje fenomen aksjologiczny w świecie młodego człowieka w oparciu o teoretyczne dociekania oraz przeprowadzone badania dotyczące wartości przyjmowanych i realizowanych przez młodzież. Pytania o wartości młodego pokolenia, które postawiła Autorka, są aktualne i istotne, gdyż mają zarówno charakter społeczny w optyce przyszłości oraz indywidualny, kształtujący jakość życia człowieka. W tym tonie utrzymany jest artykuł Mike Fearna z Uniwersytetu Bangor w Walii. Autor wskazuje, jak teologia praktyczna może w dużym stopniu przyczynić się do wychowania do wartości. Po wprowadzeniu podstaw wychowania do wartości na terenie Anglii i Walii, skupia się na studium przypadku ilustrującym wartości seksualne u młodzieży. Ten przykład ukazuje przydatność teologii praktycznej w przenikaniu świata wartości.
Ale w ogólnym świecie aksjologicznym mówić także trzeba o przejawach patologii i świecie antywartości. Nasz redakcyjny kolega, Mariusz Sztuka, teoretyk i praktyk resocjalizacyjny, traktuje to zagadnienie w świetle zmian dokonujących się w obszarze zasadniczej celowości resocjalizacji i patologii społecznych. Autor zauważa, iż w ostatnich dziesiątkach lat obserwuje się wzrost ogólnego kryzysu wartości i trudność w jego określeniu. Ten stan rzeczy domaga się podjęcia konkretnych przedsięwzięć pedagoga resocjalizacyjnego, co będzie się wiązać nierzadko z poruszaniem się w obszarze ambiwalencji decyzyjnych. W tej samej sferze porusza się Bob Michels, emerytowany profesor z Santa Clara University w Kalifornii (USA), ukazując skuteczność i niepowodzenia pewnych systemów wychowawczych w Stanach Zjednoczonych. Jednocześnie zajmuje się analizą młodzieży niekonwencjonalnej, aspołecznej, ze skłonnościami do przestępstw i proponuje pewne wskazania nauczania alternatywnego.
Krystyna Wilkoszewska, wybitny polski estetyk, wprowadza Czytelnika w świat sztuki, który szczególnie związany jest z doświadczeniem aksjologicznym. Jednakże Autorka poskramia Czytelnika przed zbyt pochopnym zachwytem, gdyż, jak zauważa, sztuka obecnie przeżywa kolejny okres transformacji pojęciowej. Dlatego też powstaje konieczność powstrzymania się od sądów estetycznych na rzecz formułowania nowych, adekwatnych pytań i ukazywania nowych wartości, jakie niesie z sobą współczesna sztuka.
Ustawiczny dialog interpersonalny jest wielką umiejętnością i wartością, gdy ją człowiek posiądzie. Stanisław Obirek SJ, omawiając myśl Waltera Onga, amerykańskiego jezuity, zwraca uwagę na jego nowatorskie koncepcje językowe i komunikacji międzyludzkiej, które mogą posłużyć w poruszaniu się w aksjologicznym świecie.
I na koniec Kazimierz Puchowski, opisując jezuickie kolegia szlacheckie w Europie Zachodniej, zwraca uwagę, iż wbrew powszechnej opinii w polskiej historiografii, to jezuici, a nie pijarzy pierwsi zmodyfikowali szkoły średnie i założyli collegia nobilium. Jezuici najszybciej spośród zakonów zrozumieli, że prowadzenie tych instytucji dla synów arystokracji (we Francji także synów bogatego mieszczaństwa) daje możliwość przejęcia pewnej funkcji strategicznej, a mianowicie kontroli nad edukacją tych, którzy obejmą władzę w centralizującym się państwie.
Czy udało nam się wskazać właściwy człowiekowi ethos? Z pewnością nie do końca, bo świadomi jesteśmy złożoności tegoż zagadnienia. Jeżeli jednak dotknęliśmy strun, z których być może zrodzi się ciekawa partytura, to satysfakcja będzie nasza wspólna.
I jeszcze jedno: wraz z tym numerem otwieramy „Galerię Horyzontów Wychowania”, w której prezentować się będą artyści Krakowa i innych ośrodków sztuki. W ten sposób chcieliśmy jeszcze bardziej zbliżyć się do Czytelnika, także poprzez przebogaty świat wartości, który niesie w sobie sztuka.
Życzymy miłej lektury i odkrywania bogactwa siebie i własnego ethosu życia.
Wit Pasierbek

ARTYKUŁY:

Jan Galarowicz, Paradoks egzystencji etycznej

Rozważania autora skoncentrowane są wokół zaobserwowanego przez niego i innych filozofów zjawiska utraty przez współczesnego człowieka, podstawowego dla jego życia moralnego, „paradoksu etycznego”. Przyjmując za ks. Józefem Tischnerem, że źródłem tego zapomnienia nie jest brak dostatecznej wiedzy o człowieku, lecz brak wzajemnych doświadczeń człowieczeństwa, autor wskazuje kilka powodów, które doprowadziły do zaniku wrażliwości na paradoks egzystencji etycznej człowieka. Autor opisuje go w kontekście mitu, a zarazem – „dającego do myślenia” – symbolu obumierającego ziarna, przedstawiającego sobą aksjologiczną ambiwalencję życia. Śmierć (jako jedna strona tej ambiwalencji) jest „nieodzownym warunkiem uczestniczenia w tajemniczym życiu” i jako ten warunek odnajduje swój sens. Zarazem też symbolika obumierającego ziarna dopełniona zostaje w interpretacji człowieka jako bytu skierowanego na transcendencję, przerastającego wszelką egocentryczność, nastawionego na inne osoby. Immanentność bytu ludzkiego zostaje przełamana w transcendującym akcie budzenia się świadomości etycznej i uzyskiwania przez człowieka „pełnoletniości etycznej”. Polega ona na ‘obumieraniu dla drugiego’, na wyborze ofiarowywania siebie, lecz idąc nie ku zniszczeniu, ale ku narodzinom nowego życia. Obumieranie Autor rozumie tu w sensie etycznym, jako pozbywanie się tego, co w sercu zatwardziałe i nieszlachetne. Umiejscowiona w osobowym „ja” bezinteresowna siła transcendencji etycznej małości oraz wolna decyzja służenia dobru zgodnie z "logiką wartości" umożliwia człowiekowi – w jego własnych czynach – dokonać swego samourzeczywistnienia.

Mariusz Sztuka, Aksjologiczny wymiar rozstrzygnięć w teorii i praktyce resocjalizacji
Autor podejmuje problematykę współczesnych uwarunkowań działalności resocjalizacyjnej z perspektywy zmian dokonujących się w obszarze teleologii resocjalizacji, jak również przekształceń w zakresie zjawisk społecznej patologii. Wraz z postępem, jaki dokonuje się w dziedzinie umiejętności racjonalnego wyjaśniania podłoża i charakteru zachowań dewiacyjnych, erozji ulega model dewianta ujmowany głównie w kategoriach moralnych czy religijnych. Jednocześnie dostrzegalny w perspektywie ostatnich kilku dekad wzrost rozmiarów społecznej patologii oraz niepokojące zmiany jej charakteru, co postrzegane jest jako fragment bardziej ogólnego kryzysu wartości, wyzwala konieczność pilnej interwencji o charakterze profilaktycznym i korekcyjnym. Okoliczności te składają się łącznie na trudność, która daje o sobie znać na poziomie konkretnych decyzji wychowawczych, a także uwydatnia pewne stałe ambiwalencje konstytuujące rolę zawodową pedagoga resocjalizacyjnego.
Bob Michels, Charakterystyka skutecznych alternatywnych programów nauczania
w Stanach Zjednoczonych

     Artykuł ten przybliża niektóre skuteczne komponenty oraz cechy Best Practices w Stanach Zjednoczonych i analizuje powody, dla których pewne programy sprawdzają się a inne nie. Jednocześnie stanowi omówienie młodzieży niekonwencjonalnej oraz aspołecznej obecnej w naszych szkołach, jak również strategii wspomagania analizy oraz zmiany ich zachowań.
      Przyglądając się predysponującym czynnikom prowadzącym do przestępczości, analizowane są również zachowania aspołeczne oraz czynniki przestępcze, a także cechy charakterystyczne skutecznego nauczyciela w środowisku nauczania alternatywnego.

Krystyna Wilkoszewska, Estetyczna przygoda sztuki

         Pojęcie ”sztuka” i sposób jego rozumienia na przestrzeni wieków ulegał licznym przemianom. Pojawiły się nowe kierunki. Jednocześnie zmieniały się funkcje jakie ludzie sztuce przypisywali, od funkcji jak najbardziej praktycznych i użytecznych, poprzez odzwierciedlanie świata rzeczywistego, ukazywania bogactwa uczuć i przeżyć, funkcję estetyczną do „prezentowania samej siebie”. Współcześnie sztuka przeżywa kolejny okres transformacji pojęciowej. Dlatego tez powstaje konieczność powstrzymywania się od sądów na rzecz formułowania nowych, adekwatnych, pytań i ukazywania nowych wartości jakie współczesna sztuka ze sobą niesie.

Stanisław Obirek, Strategie dialogiczne według Waltera Onga SJ

     Walter Ong, jezuita amerykański i wykładowca m.in. na Uniwersytecie w Saint Louis dość wcześnie dał się poznać jako autor nowatorskich koncepcji poświęconych językowi i komunikacji międzyludzkiej.
      Według Onga, niezależnie od istniejących sprzeczności i różnic, „człowiek jest stworzony, by jednoczyć ludzkość”. Takie spojrzenie na człowieka, taka optymistyczna antropologia, każe mu patrzeć na brak międzyludzkiego porozumienia jako na zjawisko przejściowe.
    Istotnie, jego zdaniem, dialog nie jest kwestią pragmatycznej taktyki czy konieczności określonej przez społeczeństwo pluralistyczne. Dzięki niemu człowiek staje się samym sobą, staje się po prostu osobą: „W samej rzeczy, z pewnego punktu widzenia całe życie ludzkie jest po prostu dialogiem z innymi ludźmi i z Bogiem. Życie ludzkie może być określone miarą włączenia się w ten dialog”.
      Poniższy artykuł stawia sobie za cel jedynie zwrócenie uwagi na dialogiczny wymiar myśli Waltera Onga, który stanowi ważny, ale jednak tylko fragmentaryczny wymiar jego twórczości. Rzeczowa i obiektywna, oparta na analizie faktów, analiza słowa ludzkiego prowadzi do wniosku, że porozumienie między ludźmi jest nie tylko możliwe, ale wręcz niezbywalne, jeśli ludzkość chce przeżyć. Przy czym podziały czy to religijne, czy światopoglądowe wydają się sprawą wtórną wobec podstawowego namysłu nad condition humaine.

Kazimierz Puchowski, Jezuickie kolegia szlacheckie w Europie Zachodniej. Rekonesans

        W niniejszym artykule zaprezentowano powstanie i rozwój jezuickich kolegiów szlacheckich w Europie Zachodniej. Działalność tych szkół stanowiła wyraz uwzględniania w polityce zakonu edukacyjnych aspiracji elit. Płatne szkoły z internatem, służące wyselekcjonowanej grupie młodzieży, zarówno pod względem ideowym, organizacyjnym, jak i programowym stanowiły pewną anomalię w systemie oświatowym jezuitów. Były one też wyrazem selektywnego podejścia do egalitaryzmu głoszonego w Konstytucjach Towarzystwa Jezusowego i Ratio studiorum (1599). Odpowiadając na edukacyjne aspiracje warstw wyższych, jezuici reformowali szkołę średnią. Wybiórcze wprowadzenie elementów programu i metod przyjętych w akademiach rycerskich, nie zachwiało jednak fundamentu humanistycznej tradycji, ale cel placówek dla szlachty był zasadniczo odmienny od przypisanego akademiom rycerskim. Jezuici pragnęli kształtować wychowanków oddanych Kościołowi, a zarazem wzmacniać wpływy zakonu wśród elity duchownej i świeckiej. Inicjatywa w zakresie tworzenia szkół dla elit należała głównie do królów, którzy dążyli do tego, aby w ekskluzywnych szkołach kształcono kompetentne i oddane monarchii kadry. Fundatorzy szkół – monarchowie i książęta przedkładali zakonowi własne aspiracje i żądania, stąd poszczególne kolegia szlacheckie miały swój koloryt organizacyjny i programowy. Autor artykułu zwraca uwagę, iż wbrew powszechnej opinii w polskiej historiografii, to jezuici, a nie pijarzy pierwsi zmodyfikowali szkoły średnie i założyli collegia nobilium. Jezuici najszybciej spośród zakonów zrozumieli, że prowadzenie tych instytucji dla synów arystokracji (we Francji także synów bogatego mieszczaństwa) daje możliwość przejęcia pewnej funkcji strategicznej, a mianowicie kontroli nad edukacją tych, którzy obejmą władzę w centralizującym się państwie.

NA MARGINESIE: